Hoe we verwend en impulsief werden

Column Ben Tiggelaar Hoe ga je om met snelle, steeds extremer wordende verleidingen? Dat vraagt gedragsonderzoeker Ben Tiggelaar zich deze week af.

In de kerstvakantie las ik een thriller die in de jaren negentig speelt. Nostalgisch vermaak. Documenten die met spoed nodig zijn arriveren na drie dagen pas per post. Als de hoofdpersoon heel snel iemand moet spreken gaat hij op zoek naar een telefooncel. In dat tijdperk was ik zelf een jonge journalist die berichtte over de opkomst van internet. Alles zou sneller en gemakkelijker worden. Voor iedereen. Ruim twintig jaar later is die voorspelling aan het uitkomen. Fijn in veel gevallen, maar ook met onverwachte bijverschijnselen.

Onderzoeksjournalist Paul Roberts, auteur van het boek The Impulse Society, verdiepte zich in de vraag hoe de economische en technologische ontwikkelingen van de laatste decennia ons veranderen. Zijn conclusie is somber. Volgens hem worden wij, burgers en consumenten, steeds machtiger en raken we steeds meer gewend aan onmiddellijke behoeftebevrediging. Daardoor denken we minder na over de lange termijn en de gevolgen van ons handelen voor andere mensen. We worden steeds egoïstischer en impulsiever. Dat holt de samenleving uit. Want om samen te leven heb je juist deugden nodig als geduld, zelfdiscipline, empathie en geloven in iets dat groter en belangrijker is dan jijzelf.

Dat de mens een voorkeur heeft voor individuele behoeftebevrediging op de korte termijn is natuurlijk niet nieuw. Maar de mogelijkheden daartoe zijn dat wél. Met een smartphone en een creditcard ligt de wereld aan je voeten.

Of liggen wij juist aan de voeten van de mensen die ons verleiden met allerlei snelle, steeds extremere verleidingen? Een van Roberts’ observaties is dat de meeste bedrijven die technologie of digitale diensten aanbieden, niet geïnteresseerd zijn in het langetermijnwelzijn van hun klanten. Directe bevrediging, op welk terrein dan ook, dat verkoopt. En dat is goed voor de kwartaalcijfers.

Wie zich daarom niet bekwaamt in deugden als geduld en zelfdiscipline, loopt tegen problemen aan zodra hij uit zijn rol van digitale consument stapt. Echte menselijke relaties vergen investeringen die ronduit overdreven lijken, vergeleken met het digitaal toevoegen of verwijderen van contacten. Onderwijspsychologen klagen dat veel studenten niet zijn opgewassen tegen de langetermijninspanning die tijdens de studie van hen wordt gevraagd. En de politiek wordt in onze perceptie nog stroperiger dan ze al leek. Met uitzondering van de populist die wél directe verbetering belooft. Roberts ziet Trump dan ook als een typisch product van de impulsmaatschappij.

Oplossingen? Roberts gelooft dat kennis van dit soort processen helpt. En hij vindt dat overheden maatregelen moeten nemen. Bijvoorbeeld door het aanpakken van producten die op de lange termijn schadelijk zijn, zoals te gemakkelijk verstrekte kredieten.

Zelf hoop ik stiekem ook op sociale ondernemers die technologie inzetten om juist het beste in ons naar boven te brengen. Ik wil een app die mij meteen laat ervaren wat mijn keuze betekent op de lange termijn, of voor een ander. Een app die me laat voelen wat een kind in India ervaart, dat werkt in de Indiase spinnerij waar mijn nieuwe, té goedkope t-shirt dat ik net in mijn digitale winkelmandje gooide vandaan komt.

Technologie biedt ruim baan aan onze zelfzucht. Maar technologie kan ons ook verheffen. Dat laatste kost alleen net iets meer moeite dan het eerste.

Ben Tiggelaar is gedragsonderzoeker, trainer en publicist. Hij schrijft elke week over management en leiderschap.