En op zaterdag schrobde ze de badkamer

Hoe word je wie je bent? Michelle Obama woonde acht jaar in de ‘witte kooi’ aan Pennsylvania Avenue. Als meisje mocht ze een rondje fietsen in de buurt na pianoles.

Michelle Obama met haar dochter Malia na afloop van de laatste speech van haar man. AFP Photo / Nicholas Kamm

Toen hij voor in de dertig was, kreeg Fraser Robinson III te horen dat hij multiple sclerose had. Uitvalsverschijnselen, pijn of niet, hij stond elke dag op om naar zijn werk te gaan, als onderhoudsmonteur van waterboilers in Chicago.

In een speech op de Democratische Conventie van 2012 herinnerde Michelle LaVaughn Robinson Obama zich hoe haar vader ’s ochtends in hun tweekamerappartement moeizaam de knopen van zijn uniform dicht probeerde te krijgen. En hoe hij, eerst met één kruk, later met twee, zich door de kamer bewoog om haar moeder Marian een kus te geven.

Opgeven, heeft Michelle Obama gedurende haar jaren als first lady keer op keer in speeches en interviews gezegd, was er niet bij in huize Robinson. Je licht onder de korenmaat stellen evenmin. „Als je mijn vader teleurstelde”, vertelde haar oudere broer Craig Robinson aan een biograaf van Michelle, Peter Slevin, „dan was iederéén zo’n beetje aan het huilen.” Fraser Robinson overleed in 1991, drie jaar nadat zijn dochter was afgestudeerd aan Harvard Law School.

Even liefdevol als „veeleisend”, typeren Michelle en Craig Robinson hun ouders. „Als het mogelijk is, dan kun je het ook”, zei Marian Shields Robinson eens, gevraagd naar het motto van haar opvoeding. „Dat is een kwestie van keuze.”

Tijgermoeder

Liefdevol en veeleisend is ook de rol die Michelle Obama afgelopen jaren heeft aangenomen. Tijgermoeder, inspirerende opvoed- en opleidingscoach, als het moet van de hele natie.

Haar afscheidsspeech, vorige week uitgesproken voor een gezelschap van kansarme leerlingen en hun docenten, was een emotionele slotversie van de vele speeches die afgelopen jaren voor tal van schoolaula’s hield: „Zorg dat niemand je je laat voelen alsof je er niet toe doet, alsof je geen plaats hebt in ons Amerikaanse verhaal – want je doet er wél toe”, zei ze. „En je hebt het recht precies te zijn wie je bent.”

Maar bij Michelle Obama, de gedisciplineerde werkster die in het Witte Huis door haar staf de taskmaster werd genoemd, zijn rechten nooit gratis: „Die moet je iedere dag verdienen.”

Lees ook: de longread van correspondent Guus Valk over acht jaar Obama: Het evangelie van de kleine stapjes

Als Michelle Obama speeches houdt, is ze perfect gekleed – glamoureuzer met de jaren – en heeft ze meestal weer een nieuw kapsel. Maar waar boeken haar bijna militaire discipline en volharding beschrijven, getuigt YouTube van haar talent voor plezier; met kinderen hoelahoepen op het gras voor het Witte Huis, meezingen en -swingen met Missy Elliott en met presentator James Corden in diens videorubriek ‘Carpool Karaoke’.

In gespleten Amerika heeft Michelle Obama de kloof tussen arm zwart Chicago en rijk politiek Washington weten te overbruggen. En ze verloor daarbij niet te veel aan authenticiteit. In één moeite door sloeg ze een brug tussen cool en chique. De 52-jarige advocate en first lady draagt parelsnoeren én gaat op tv uit haar dak op hiphopnummers. Amerika valt er als een blok voor.

Toen ze in de schijnwerpers stapte, achtte Amerika haar te assertief, te boos, te ambitieus voor een zwarte vrouw. „Obama’s bittere helft”, sneerde de pers. Nu is haar glimlach bemoedigend, omhelst ze grif. Ze werpt zich op als hoedster van de nationale moraal in tijden van Trump, haar boosheid gepolijst tot gekwetstheid. „When they go low, we go high.”

Princeton

Michelle Obama (1964) kreeg een opvoeding als de kerk die haar voorvaderen (onder wie slaven in South Carolina) bezochten: „met strakke regels en met levendige muziek”. Fraser noch Marian lukte het een hogere opleiding te krijgen; het hoogste doel was dat hun kinderen die stap wél zouden zetten. Het gezin deelde met een tante een piepklein appartement in South Shore in Chicago, toen een middenklassewijk. De ouders sliepen in de woonkamer, de slaapkamer was in tweeën gedeeld voor de kinderen.

Er was geen echte armoede, maar ook geen ruimte voor iets anders dan soberheid. School en pianoles telden, en daarna rondfietsen door de buurt; Craig op zijn fietsje, Michelle op een driewieler. Op zaterdag waren er klusjes – Michelle moest de badkamer schrobben – en ’s avonds bordspelletjes met zijn vieren, op zondag een ritje met de oude Buick. „Het klinkt heel wee”, aldus broer Craig tegen biograaf Slevin. „Maar zo groeiden we op.”

Princeton was Michelle Obama’s ‘droomopleiding’. Maar haar middelbare school zag het anders: haar cijfers waren te laag, haar ambities te groot. Michelle meldde zich toch aan en werd aangenomen.

Maar Princeton verwelkomde haar niet, toen ze er in 1981 aankwam. Het schokte en desoriënteerde haar. Van de 1.141 studenten die dat jaar aantraden waren er 94 zwart. „Ik zag studenten in BMW’s rondrijden terwijl ik nog nooit ouders een BMW had zien rijden”, zei ze erover. De moeder van een witte kamergenote eiste een andere kamer voor haar dochter (die ze niet kreeg).

Iemand als Michelle Obama, boomlang, uitgesproken, slim, zwart, vrouw, kon op Princeton nooit vanzelfsprekend zijn, zoals ze dat in haar vroege jeugd in de South Side wél was geweest. Het leidde tot een afstudeerscriptie sociologie over hoe zwarte studenten aan Princeton zich tot hun afkomst verhielden.

De inleiding leest als de formulering van haar eigen levensvraag: hoe kon een zwarte vrouw uit een volkswijk in Chicago opklimmen tot de hoogste witte regionen, zonder zichzelf en haar afkomst te verloochenen?

Zwarte meisjesschool

Ze ontdekte het in 2009 toen ze al bijna twee jaar first lady was, jaren waarin ze zich vergeefs probeerde te verzoenen met het feit dat ze zich, ondanks haar aanvankelijke verzet, had laten opsluiten in die witte kooi aan Pennsylvania Avenue.

In haar boek The Obama’s beschrijft journaliste Jodi Kantor hoe Michelle Obama volschoot tijdens een bezoek aan een zwarte meisjesschool in een arme wijk in Londen, waarvan de leerlingen haar onthaalden als een popster.

Het lijkt alsof we niets met elkaar te maken hebben, zei ze hen. „Maar dat is juist wel zo. Niets in mijn levenspad zou hebben voorspeld dat ik hier zou staan als de eerste Afro-Amerikaanse first lady van Amerika. Er was niets in mijn verhaal dat dat aangaf. Ik ben niet opgevoed met rijkdom of enige sociale status.”

Tekst loopt door onder de video

De meisjes hingen aan haar lippen. Michelle Obama zei met trillende stem: „We rekenen op ieder van jullie om het beste te zijn dat je kunt zijn, want de wereld is groot, en we hebben sterke, slimme, vrouwen met zelfvertrouwen nodig om de teugels in handen te nemen.”

Daarna, schrijft Kantor, „liep ze naar de rand van het toneel, viel op haar knieën en spreidde haar armen. De geheime dienst schoot naar voren, maar ze probeerde nog steeds om meer meisjes te omhelzen.”

Het leidde tot stimuleringsprogramma’s als ‘Reach Higher’ en ‘Better make Room’, waarmee Obama vooral meisjes het zelfvertrouwen en de stimulans probeerde te geven die hadden gemaakt dat zij kon doorzetten waar anderen faalden.

Er is maar een manier om de weerstand in jezelf en die in de buitenwereld te overwinnen, hield ze haar publiek in haar afscheidstoespraak voor: „Wapen jezelf met een goede opleiding.” „Wees niet bang. Jonge mensen, horen jullie mij? Wees niet bang. Wees gefocust. Wees vastbesloten. Wees hoopvol.”