Wesley So is nog steeds redelijk wereldvreemd en hij weet het.

Foto Olivier Middendorp

Een wereldtopper die bijna alles vergeet

Schaken

Wesley So is na wereldkampioen Magnus Carlsen de grote favoriet in het Tata Steel toernooi in Wijk aan Zee, dat zaterdag begint. Dankzij de rust en regelmaat die de jonge Amerikaan vond bij de familie die zich over hem ontfermde.

Je zou het wrang zijn vormingsjaren kunnen noemen, de twee jaar die een fnuikende invloed op zijn ontwikkeling hadden. De periode in zijn leven die hem maakte tot de onzekere, enigszins onaangepaste jongeman die hij in zekere zin nog steeds is. Zestien was Wesley So toen zijn ouders naar Canada emigreerden en hem aan zijn lot overlieten in Manila. Hij denkt er niet graag aan terug. „Ik voelde me alleen. De Filippijnse regering gaf me een kleine maandelijkse toelage en met de prijzen die ik won in toernooien, redde ik het wel. Ik woonde nu eens hier, dan weer daar, bij mensen die me in huis namen. In het schaken had ik vrienden. Dat was wat ik echt goed kon en daarom bleef ik ook spelen. Tegelijkertijd, als je op jezelf bent aangewezen, als je eenzaam bent, heb je niet de motivatie om hard te werken. Je voelt je altijd slecht en denkt steeds, is schaken het enige in mijn leven?”

Voor de buitenwereld bleven zijn zorgen verborgen. Schakers kijken niet snel op van een jongeling die in zichzelf gekeerd is en bovendien was er alle reden om te denken dat het goed met hem ging. So was buitengewoon begaafd en speelde al op jonge leeftijd in het buitenland. De uitnodigingen kwamen in een stroomversnelling toen hij op zijn veertiende grootmeester werd. Een jaar later werd hij de jongste schaker ooit met een rating boven de 2600, een record dat hij overnam van Magnus Carlsen.

De stagnatie kwam in de jaren dat hij op zichzelf werd teruggeworpen. De precieze cijfers lepelt hij zo op. „Op mijn zestiende had ik al een rating van 2674, op mijn achttiende was die gezakt naar 2650. Filippijnen hebben een erg relaxte mentaliteit en ik miste de motivatie om de volgende stap te zetten. Daarvoor moet je goed in je vel zitten.”

Overmaken prijzengeld

Het contact met zijn ouders beperkte zich voornamelijk tot het overmaken van prijzengeld naar Canada. „Ik ging ervan uit dat ze er goed voor zouden zorgen, maar dat bleek helaas niet het geval.” Terwijl hij dacht dat het geld voor hem op een spaarrekening werd gezet, bleken ze het later voornamelijk zelf opgesoupeerd te hebben.

Ook oefenden zij sterke druk op hem uit om te stoppen met schaken en te gaan studeren. Het werd een compromis. Hij ging studeren aan de Webster Universiteit in St. Louis, waar Susan Polgar, de oudste van de Polgar zussen, een schaakprogramma leidde met haar fanatieke echtgenoot Paul Truong. Ook startte So de procedure om Amerikaans staatsburger te worden.

Opnieuw dacht de buitenwacht dat het goed met hem ging. Het team van Webster won het universiteitenkampioenschap en er leek structuur gekomen in zijn leven. Maar in een warm nest was hij allerminst terechtgekomen. Alles draaide om prestaties en hij voelde zich nog steeds eenzaam.

Hoe het óók kon, ontdekte hij tijdens een schaaktoernooi in Minnesota. Daar ontmoette hij Lotis Key en haar man Renato, Amerikanen van Filippijnse afkomst, die hem uitnodigden om de Kerst bij hun door te brengen. Wesley voelde zich meteen thuis bij de voormalige actrice, de oud-basketbalspeler en hun stiefdochter Abbey. Maar de ingelijste foto die ze hem stuurden als aandenken aan een prettig samenzijn viel helemaal verkeerd bij zijn schaakcoaches. Truong verbood hem het contact, nam hem zijn telefoon af en schreef een afscheidsbrief voor Wesley die hij hem dwong te versturen.

Terreur via sociale media

Het was het begin van veel drama. Hij reisde toch heimelijk naar Minnesota en het duurde niet lang of hij besloot Webster te verlaten en in te trekken bij zijn nieuwe familie. De terreur die Truong vervolgens via de sociale media startte was bijzonder onaangenaam, maar So zegt dat hij daar inmiddels geen last meer van heeft. De band met zijn natuurlijke ouders heeft hij verbroken en er is een schikking getroffen over zijn verdwenen spaargeld.

Belangrijker is dat hij zich gelukkig voelt. Zo’n twee jaar trekt hij nu samen met Lotis, en soms vergezeld van de hele familie, van toernooi naar toernooi. De progressie die hij gemaakt heeft is indrukwekkend en de vierde plaats op de wereldranglijst lijkt geen eindstation. Misschien wel omdat het niet meer het enige is waar hij aan denkt. „Schaken is mijn beroep, hoe ik mijn geld verdien. Ik ben blij hoe het nu gaat, maar schaken is niet het belangrijkste in het leven. Ik zou het zonder aarzelen opgeven als ik ineens iets beters te doen had.”

De eenvoudigste alledaagse dingen heeft hij de afgelopen paar jaar moeten leren en er is nog veel werk aan de winkel. Hij is nog steeds redelijk wereldvreemd en hij weet het. Maar hij is gedreven om te groeien als persoon. Hij werkt aan zijn sociale vaardigheden en hij heeft leren fietsen en zwemmen. Het volgende project is leren autorijden. Tijdens hun reizen regelt Lotis vrijwel alles, van zijn eten en zijn kleren tot wanneer hij opstaat en naar bed gaat. Die orde heeft hij nodig. „Je wil niet weten wat ik allemaal in vliegtuigen vergeten ben. Mijn tas, mijn jas, mijn laptop. Dan zegt Lotis, heb je je tas? En denk ik, welke tas?”

Geheugensteuntjes

Nu hij weet dat anderen met hem meedenken is hij ook eindelijk bevrijd van een eigenschap die ontstond in zijn eenzame jaren. Als hij bang was om iets te vergeten schreef hij het op een briefje. Twee jaar geleden nog in Wijk aan Zee schreef hij iedere dag geheugensteuntjes op zijn notatiebiljet. Zoals „Blijf de hele partij zitten, sta niet op!” Of „Gebruik je tijd, je hebt er genoeg van!” Iedere dag precies dezelfde boodschap, aan zichzelf.

In het Amerikaanse kampioenschap verloor hij zo zelfs een partij, toen een tegenstander een protest indiende omdat je officieel buiten je zetten niets anders op je notatieformulier mag schrijven. Tijdens zijn eerste maanden in Minnesota was het wel duidelijk wanneer hij gespannen was, dan lag het hele huis vol met briefjes. Die heeft hij nu niet meer nodig.

Hij benadrukt dat Lotis en haar familie niet op geld uit zijn. „Ze hebben zelf geld, ze doen dit uit liefde.” Een belangrijke reden waarom hij zich snel thuis voelde bij zijn nieuwe familie was hun gedeelde geloof. Ze gaan trouw naar de kerk en tijdens toernooien leest hij samen met Lotis in de Bijbel. Daarmee is hij onder topschakers ook een vreemde eend in bijt. „Ik denk dat iedereen recht heeft op zijn geloof en ik zal over niemand oordelen op grond van wat ze wel of niet geloven. Maar ik mag de Heer danken voor zijn zegen en dat hij me leven heeft gegeven. In de schaakwereld kom je niet vaak een andere gelovige tegen, maar dat kan groeien. En er zijn wel veel fans die het prettig vinden als ik de Heer noem. Dan weten ze dat ze niets te verbergen hebben.”

Geen bekeringsdrang

Hij heeft geen bekeringsdrang, maar zou hij zijn positie gebruiken als hij wereldkampioen werd? Hij moet lachen. „Natuurlijk zou ik dan de Heer bedanken. Maar niet omdat hij me heeft laten winnen, maar omdat hij me helderheid van geest heeft verschaft. Maar ik kan de glorie niet zelf opeisen, het kwam niet van mij.”

Een volgende stap in zijn ontwikkeling zou de hoofdprijs in het Tata Steel toernooi kunnen zijn. Hij begrijpt dat er naar hem gekeken wordt. „Dat is leuk, je kunt niet altijd de underdog blijven. Want dan kun je de wereldtitel ook wel vergeten. Wijk aan Zee is het langste toernooi ter wereld. Het wordt heel zwaar, dertien ronden en koude, winderige en lawaaierige nachten. Dit is mijn zesde keer hier, ik weet wat ik kan verwachten. Maar ik zal niet zeggen dat ik ga winnen. Als er gezegd wordt dat ik een van de favorieten ben, dan ga ik dat niet tegenspreken. Maar ik heb mijn eigen mening en die zal ik voor me houden.”

    • Dirk Jan ten Geuzendam