Deze apen zouden rouwen om een robotje - maar is dat wel zo?

Beeld BBC, PBS en THIRTEEN productions.

Eerst zit het robotaapje nog vrolijk overeind op een stam, middenin een groep langoer-apen. Maar als een nieuwsgierige aap het robotje oppakt en laat vallen, blijft het levenloos op de grond liggen. Net een dood baby-aapje.

Dan komt het. Sommige langoeren pakken het robotje op, andere ruiken eraan. Sommige apen slaan armen om elkaar heen. Vioolmuziek zwelt aan. De voice-over mijmert: “Ze reageren net zoals wij, als onze eigen baby’s sterven.” De sfeer is ‘kalm’, de apen zijn ‘empathisch’. De boodschap is duidelijk: deze apen rouwen om een robotje. Even lijken langoeren vertederend menselijk.

De BBC heeft met dit filmpje een nieuwe internethit te pakken. Binnen een paar dagen hebben al meer dan 1,2 miljoen mensen de rouwende langoeren gezien. Het filmpje vormt de aankondiging voor een nieuw programma met filmende robotdieren in de hoofdrol, Spy in the Wild. Het programma is de spirituele opvolger van documentaires als Spy on the Ice en Spy in the Huddle, waarbij camera’s vermomd als ei of ijsberg werden gebruikt om dichtbij wilde pinguïns en ijsberen te komen.

De beelden zijn intrigerend, maar klopt wat ons wordt verteld? Houden deze langoeren echt een wake voor een dode robotbaby?

Primatoloog Edwin van Leeuwen heeft zijn twijfels. Van Leeuwen onderzocht onlangs het rouwgedrag van chimpansees in een Zambiaans opvangcentrum. “Het lijkt heel mooi en liefdevol wat hier gebeurt, maar ik kan dat niet concluderen op basis van deze beelden. Ik ken de individuele apen niet en weet niet wat er is geknipt en geplakt.”

Dat er creatief is geknipt is wel duidelijk. We zien het robotaapje twee keer vallen: één keer op het gras en één keer op het zand. Ook is het onduidelijk of die omhelzende langoeren zich wel in de buurt van het robotje bevinden.

Maar zelfs als we de beeldvolgorde voor waar aannemen, is het onduidelijk of hier wel sprake is van een verliesproces. Van Leeuwen: “Het kan even goed dat de apen reageren op iets dat nieuw, vreemd en eng is. De robot ziet er natuurlijk niet écht uit als een langoer, en het ruikt al helemaal niet als een langoer.”

Bovendien past de reactie van de langoeren op een dode baby niet bij wat we weten van het rouwgedrag van chimpansees. Als een baby-chimp sterft, is het vooral de moeder die van slag is. De rest van de groep is wel nieuwsgierig naar het dode lijfje, maar vertoont geen heftige emotionele reactie. Dat gebeurt pas als oudere chimps overlijden, met een actieve rol in de groep. Van Leeuwen: “Toen de 9-jarige chimpansee Thomas overleed zagen we echt een collectieve reactie. Iedereen stond stil en er werd niet aan het lichaam getrokken.”

Onderzoek uit de jaren 80

Over rouwgedrag bij langoeren is weinig bekend. In de jaren 80 voerde een primatoloog nog wel een enigszins cru onderzoek uit waarbij moeders werden weggehaald van hun kinderen. De jongen zochten daarna bescherming bij een ander vrouwtje. Daaruit kun je hooguit afleiden dat grijze langoeren aandacht hebben voor de kinderen van een ander.

Mannetjeslangoeren staan juist bekend om hun ruwe omgang met jonge aapjes die niet zijn eigen kinderen zijn. Zodra een nieuw mannetje de macht in de groep overneemt, zal hij proberen de jongen van zijn voorganger dood te bijten.

Idealiter zouden de documentaires ook reacties van langoeren filmen op een dood konijn, een speelgoedauto, een echte dode baby en een dode volwassene. Om die daarna te vergelijken met de ‘rouw’ rond het robotaapje. De vraag is of we dan enig verschil zullen zien. Die benadering is vast te kil voor een internethit.