Onderwijs

De universiteit staat op knappen

Onderwijsblog Medewerkers raken overspannen, voor onderwijs is steeds minder geld. Een internationale kwaal van de universiteit.

Anp Alexander schippers

Werken aan de universiteit is niet meer zo leuk. Werden wetenschappelijk medewerkers in de jaren zeventig nog in een boek van Herman Vuijsje ,,nieuwe vrijgestelden” genoemd met nauwelijks verplichtingen. Nu ervaren zeven van de tien medewerkers van de Nederlandse universiteiten hoog tot zeer hoge werkdruk, blijkt uit een onderzoek van de FNV in samenwerking met de Vakbond voor Wetenschap Vawo. Geen wonder, de afgelopen 15 jaar is het aantal studenten met ongeveer 50 procent gestegen maar het aantal banen aan de universiteit nauwelijks. Behalve het geven van onderwijs aan steeds grotere aantallen studenten moeten die medewerkers onderzoeksgeld zien te los te krijgen, publiceren in internationaal erkende tijdschriften, waarbij ze meestal worden afgewezen. In veel gevallen moeten ze ook hun contract zien te verlengen. Geen wonder dat 70 procent meer dan 6 uur per week en 35 procent meer dan 11 uur per week overwerkt. Dat is een recept voor burnout. De universiteit wil te veel tegelijk. Tegelijk toponderwijs en toponderzoek.

Is dat nog vol te houden?

Nee, eigenlijk niet, zegt de Utrechtse rector magnificus Bert van der Zwaan in zijn boek ,,Haalt de universiteit 2040?’’. De Nederlandse universiteiten willen te veel te gelijk zijn, analyseert hij. ,,We zitten allemaal in een door de overheid afgedwongen eenheidsworst, allemaal excellent, allemaal hetzelfde’’, zei hij in een interview met NRC. En dan moeten er ook nog zoveel mogelijk studenten worden binnengehaald. Zijn er niet genoeg in Nederland te rekruteren, dan moeten ze uit het buitenland worden gehaald door om te schakelen op Engels.

Ook elders kraken universiteiten

Dit probleem speelt niet alleen in Nederland, toont Van der Zwaan aan. Ook in het buitenland kraakt de universiteit. Universitaire titels zijn populair en ze worden grif uitgedeeld. Overal ter wereld stijgen de aantallen universitaire studenten, terwijl het budget van overheden niet meegroeit. De overheid verstrekt steeds schraler hoger onderwijs. Het bestede bedrag per student gaat gestaag omlaag, in Nederland en elders.

Studenten en bedrijven moeten dat groeiende financiële tekort aanvullen. Studenten door hoger collegegeld, bedrijven met commerciële opdrachten die de universiteit dan moet uitvoeren. En dan zijn er giften. In de VS, waar de overheid minder geld over heeft voor hoger onderwijs, is een universitaire studie voor een student een enorme investering geworden en lopen de collegegelden in de tienduizenden dollars per jaar tot 50.000 dollar toe voor een Ivy League instelling. Docenten hebben daar ook veel tijd voor hun studenten. In Italië en in sommige Duitse deelstaten daarentegen, waar weinig collegegeld wordt gevraagd, kun je een hoorcollege wel vergeten als je niet een half uur voor aanvang al je plaats hebt ingenomen. Dan maar zo, als er niet genoeg geld is.

Maar horen die massa’s studenten wel aan de universiteit thuis? Van der Zwaan vindt van niet. Veel studenten zijn niet geïnteresseerd in wetenschap, maar ze willen gewoon dat diploma als toegangsbewijs tot goedbetaald werk. Maar dan kunnen ze toch net zo goed naar het hoger beroepsonderwijs gaan. Dat is goedkoper.

Van der Zwaan ziet de diversiteit in het Britse hoger onderwijs als voorbeeld. Daar zijn alle hogescholen omgedoopt tot universiteiten. Dat klinkt onlogisch als er teveel studenten naar de universiteit gaan. Maar het voordeel van alles universiteit noemen is dat het statusverschil tussen beide soorten hoger onderwijs is weggevallen. Iedereen haalt het zelfde papiertje, dus studenten hoeven niet perse naar de klassieke universiteit. De omgedoopte hogescholen, vaak nog New U’s genoemd, doen voornamelijk onderzoek voor de beroepspraktijk en andere instellingen doen meer theoretisch onderzoek, een waaier aan mogelijkheden. Aan de top staan Oxford en Cambridge, minder massaal dan andere universiteiten en daaronder zit een rijke waaier aan mogelijkheden.

Niet meer alles excellent

Van der Zwaan zou graag zien dat in Nederland twee universiteiten studenten gaan selecteren. Die zouden dan echt ,,excellent’’ zijn. Maar welke universiteiten zouden dat moeten zijn? Utrecht en Amsterdam zijn goed in natuurkunde, Groningen kreeg net een Nobelprijswinnaar scheikunde, Leiden scoort in bioscience. Er zijn geen topuniversiteiten maar topfaculteiten. Hoe moet er dan worden gekozen?

Het recht van selectie zou beter aan de beste faculteiten kunnen worden vergund en niet aan hele universiteiten. En dan niet meer subsidiëren op grond van het aantal studenten. Dan hoeft niet iedere universiteit en opleiding tot Engels over te gaan om in het buitenland studenten te werven. Een gespecialiseerd onderwijsinstituut zou daarentegen niet zoveel aan onderzoek hoeven doen. Medewerkers zouden zich moeten kunnen toeleggen op onderwijs in plaats van onderzoek. De huidige universiteit moet te veel tegelijk en staat op knappen.

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs. Hiervoor was hij onder andere chef opinie, commentator en verslaggever voor NRC. Hij woonde 11 jaar in Washington, in de vroege jaren tachtig voor omroepen en bladen, in de vroege jaren negentig voor NRC.