Recensie

Zygmunt Bauman (1925-2017) en de vooruitgang van de beschaving

Hij vergaarde roem als chroniqueur van het postmodernisme. Toch leverde Zygmunt Bauman zijn belangrijkste bijdrage aan het denken over mens en maatschappij met een boek over de ultieme consequentie van de moderniteit.

Zygmunt Bauman Foto Wikimedia Commons

Met het kapsel van professor Zonnebloem en het accent van de denker die Woody Allen opvoert in Crimes and Misdemeanors spuide Zygmunt Bauman aforismen en formuleringen die hem bemind maakten bij een groot, wereldwijd publiek. Begin deze week overleed de Brits-Poolse socioloog.

Zijn beschrijvingen van de onzekerheid, angst en consumptiedrift van de hedendaagse mens waren zo trefzeker, dat citaten van hem overal opduiken. ‘We zijn liefdesconsumenten op een liefdesmarkt geworden’, ‘Limits are off-limits’ of ‘Niet de mens beheerst de markt, maar de markt beheerst de mensen.’ Ook is hij een anoniem leverancier van sterke beeldspraak. Zoals de ‘cockpit zonder piloot’ waarmee Joris Luyendijk de financiële wereld beschreef. En als het woord ‘vloeibaar’ valt in een essay is Bauman nooit ver. Maar liefst zes van zijn boeken dragen titels met dat woord, zoals Liquid Love (2003), Liquid Life (2005) of Liquid Fear (2006).

Toch schreef Bauman zijn beslissende werk eerder, in 1989. Niet over postmoderne onzekerheid, maar juist over moderne zekerheid. In De moderne tijd en de Holocaust verdedigt Bauman de stelling dat de massamoord op de joden geen terugval was naar barbaarse, middeleeuwse tijden, maar juist ‘getuigde van de vooruitgang van de beschaving’. De Holocaust als ultieme consequentie van de moderniteit. Want waar romantici natuur en geschiedenis verheerlijkten, wilde de radicaal moderne mens, met zijn geloof in maakbaarheid en vooruitgang, rechtzetten wat natuur en geschiedenis hadden bedorven. Voor de communist betekende dat de vernietiging van de klassenvijand. Voor de nazi het uitroeien van de joden.

Eichmann

De Duitsers gebruikten daarvoor een verfijnd, bureaucratisch productieproces, gebaseerd op arbeidsdeling, hiërarchie, gehoorzaamheid en, niet onbelangrijk, toepassing van nieuwe technologieën en wetenschappelijke inzichten. Cruciaal voor de effectiviteit van dit proces was ‘morele onzichtbaarheid’, zoals Bauman het noemt. Mensen waren in staat tot massamoord omdat ze de morele consequenties van hun daden niet zagen. De meesten schoten immers niemand dood, maar schreven memo’s, zorgden voor transporten of andere logistieke taken. Eichmann, symbool van deze bureaucratische discipline, beschreef zichzelf als schakel in een goed geleid proces. Hij werd afgerekend, door hemzelf en zijn bazen, op cijfers. Targets. Zijn eigen morele verantwoordelijkheid speelde geen rol. Bauman: ‘Als er geen ruimte is om te kiezen, is er ook geen ruimte voor moraal.’

Fascinerend is dat Bauman zelf als schakel heeft gefunctioneerd in een moordmachine, als officier van de Poolse militaire inlichtingendienst kort na de oorlog. Een paar jaar eerder, in 1939, was hij vanuit het Poolse Poznan met zijn joodse ouders gevlucht naar de Sovjet-Unie. Daar had hij zich, een tiener nog, aangesloten bij het communistische Poolse leger. Hij vocht mee bij de verovering van Berlijn, kreeg een onderscheiding voor moed en steeg snel door de rangen. Uiteindelijk kwam hij als majoor bij de geheime dienst, in Warschau, die zogenoemde ‘vervloekte soldaten’ opspoorde, leden van het Poolse verzet die weigerden de wapens neer te leggen, en na het vertrek van de Duitsers doorvochten tegen de Sovjets, die Polen hadden bezet. Het nieuwe regime executeerde ze bij honderden.

Wat hij bij de dienst zag, gebruikte Bauman niet in zijn boek over massamoord als uiting van de moderne tijd, hoewel hij zich later wel zou verschuilen achter dezelfde argumenten die hij in dat boek zo helder had geanalyseerd. In 2007 erkende hij in een interview dat hij had ‘meegewerkt’ aan de moord op vijanden van het communistische regime, als overtuigd communist. En ja, hij was ‘moedig en arrogant’ geweest, iemand die, heel modern, in ‘radicale en snelle oplossingen’ geloofde. Maar zijn rol was minimaal geweest, zei hij. Hij had een kantoorbaantje gehad. Deze verdediging maakt zijn boek nog fascinerender; de pointe nog indringender.

Oud-medewerkers van de communistische inlichtingendienst kunnen in Polen rekenen op een schare fanatieke vijanden. Zo ook Bauman. In 2013 verstoorden extremistische nationalisten een openbaar optreden van hem in Wroclaw. Ze scandeerden leuzen als ‘Weg met het communisme!’ en ‘Schande!’ Ze droegen portretten mee van verzetsstrijders die vermoord waren door het communistische regime.

Dat Bauman de afgelopen dagen wereldwijd werd geëerd met mooie necrologieën in kranten, zien zij als het zoveelste bewijs dat het Westen de verkeerde soort Polen eert. Mensen als vakbondsleider Lech Walesa (vermeend geheim spion), journalist Ryszard Kapuscinski (partijlid tot 1981) en Pawel Pawlikowski, regisseur van Ida, een Oscarwinnende speelfilm over het Poolse antisemitisme.

Vruchtbare bodem

Je zou echter ook kunnen zeggen dat die necrologieën weer eens aantonen hoe vruchtbaar de Poolse bodem is voor intellectuelen van de buitencategorie: vijf Nobelprijswinnaars voor literatuur, vier premiers van Israël, geesten als Chopin en Curie. Maar zo zien extreem-nationalistische Polen dat niet. Laat staan dat er onder hen enige schaamte bestaat over de wijze waarop Bauman is weggejaagd, eind jaren zestig. Want hij was niet alleen handlanger van het regime, maar ook slachtoffer, juist toen nationalisten de overhand hadden in de communistische regering. Zij grepen in 1967 de Zesdaagse oorlog in het Midden-Oosten aan om in Polen een antisemitische hetze te ontketenen waarin duizenden joodse overlevenden van de Holocaust hun baan en paspoort verloren.

Bauman vertrok naar Israël en, twee jaar later, naar Groot-Brittannië. Daar groeide hij uit tot de wereldberoemde chroniqueur van de postmoderne maatschappij. Zelf schreef hij: ‘In ballingschap ontmoeten onzekerheid en vrijheid elkaar. Het kind van dat huwelijk is creatie.’ En dit is nog niet eens een van zijn bekendste uitspraken.