‘Mozarts opera is nú actueel’

De Nationale Opera herneemt deze maand de productie die Johan Simons in 2008 maakte van Mozarts opera ‘Die Entführung aus dem Serail’. Maar in 9 jaar veranderde de wereld. Simons: „Het gaat uiteindelijk om de twijfel, om de keuze positief te zijn.”

Scène uit Die Entführung aus dem Serail bij De Nationale Opera. Foto Michel Schnater

Aan lijfstraffen geen gebrek in Mozarts singspiel (opera met gesproken dialogen) Die Entführung aus dem Serail. Osmin, knecht van de pasja, somt ze met wellust op: geköpft, gehangen, gespießt auf heiße Stangen – zo’n libretto over Oost versus West geeft in een tijd nerveus van IS-associaties gemakkelijk een schandaal, zou je denken, als Mozarts noten niet zo verzachtend waren.

„Maar daar gáát het niet om”, zegt regisseur Johan Simons. Vóór hem ligt een kladblaadje met in blokletters de thema’s waarover Die Entführung wel gaat. Vergeving. Twijfel. Liefde. Simons: „Het mooie aan deze opera is dat de pasja allen zijn genade schenkt, terwijl hij genoeg motieven voor wraak heeft. De verlossing komt uit het Oosten, van een tot de islam bekeerde christen. Dat is interessant. En het maakt deze opera juist nu actueel.”

In 2008 zei Simons ‘ja’ tegen Pierre Audi, directeur van De Nationale Opera. Dat Audi juist Simons vroeg voor Mozarts politiek ongemakkelijke Entführung was een doordachte zet. Als regisseur van spraakmakend politiek theater leek Simons dé man om van Mozarts soms wat belegen 18de-eeuwse monologen schurend muziektheater te maken. „Vroeg hij me nu, dan zou ik nee zeggen”, zegt Simons. „Écht niet. Ik vind de muziek van Mozart prachtig, sommige platte deuntjes uitgezonderd. Maar het genre ‘singspiel’, met die lange dialogen? Nee.”

Trailer uit 2008. Lees verder na de video.

Audi heeft gedacht: als iemand die kan kruiden, dan Simons.

„Ja. Al vind ik mijn eigen werk zelden geniaal. Maar ik vind wel dat ik het mag proberen. Daarom houd ik ook van het Duitse woord ‘proben’, want dat impliceert dat iets mag mislukken. Wij zeggen ‘repeteren’, herhalen, en veel van ons theater weerspiegelt dat. Terwijl gesubsidieerd theater er ís om te proberen – en te mogen falen.”

Uw concept dateert uit 2008. Het is nu 2017. „Een andere tijd”, zegt u in de trailer van De Nationale Opera. Hoe heeft u de voorstelling aangepast?

„De dialogen zijn korter. Om te beginnen.”

En de uitroep „bij Allah!” is weggestreept.

„Ja. Maar we hebben ook veel pijnlijks laten staan, dat was niet het grote punt. De overweging meer spreektekst te bekorten was vooral technisch; ik had het gevoel dat het publiek zich afvroeg wanneer er weer gezongen zou worden. Het interessante aan opera is de muziek. Wil je een publiek raken met een verhaal, dan is muziek vele malen effectiever dan toneel. Muziek raakt je direct in je hart. In theater heb je vijf avonden nodig voor een boodschap die een aria in vijf minuten communiceert. Het probleem is alleen dat opera’s grotendeels zijn geschreven in een totaal andere tijd. Het is keihard werken de boodschap te vertalen naar de beleving van nu.”

Maar als ons ‘nu’ anders is dan 2008, wat betekende dat dan voor uw productie? Wat zijn de verschillen?

„Details. De aanpassingen zijn niet rigoureus. De essentie is dat de opera me nu meer raakt. En dat uit zich in de regie, in de uitwerking van de personages vooral. Hoe wreder de wereld, hoe betekenisvoller de vergeving van Bassa Selim aan het slot. Ik las ergens dat 45 procent van de moslims bereid is om geweld te accepteren. Ik verafschuw geweld. Ik denk dan liever: het merendeel van de moslims is níét bereid om geweld te accepteren.”

Kort geleden was fel geloof in Nederland óók normaal

Geert Wilders zou zeggen: dat is naïef.

„Nee, positief. Ik ken de kracht van religie, ik ben zwaar gelovig opgevoed en wilde zendeling worden – tot ik me realiseerde dat de straf van God is dat hij niet bestaat. Een katholiek vriendinnetje was een doodzonde geweest. Met andere woorden: kort geleden was fel geloof in Nederland óók normaal. Laatst had ik een gesprek met een imam. Ik vroeg hem naar God, en naar zijn twijfel. Die had hij niet. Die stelligheid vond ik angstaanjagend. Twijfel maakt ons menselijk. En twijfel is ook de essentie van kunst. Ook in Die Entführung.

U werkt met een andere cast dan in 2008. Had dat invloed?

„Zeker. De Konstanze van Lenneke Ruiten wordt een heel andere dan die van Laura Aikin destijds. Lennekes invulling is jonger, en ook meer zoekend en intellectueel. Elke stap moet een reden hebben. Dat bevalt mij zeer. En Osmin was destijds meer een bouffe, veel meer een eendimensionaal komisch personage…”

En nu is hij een boef?

„Nou, dat is de vraag die we opwerpen. Osmin zit vol woede en wraaklust, dat trof me. Woede is in onze tijd zó alomtegenwoordig. Boos op de buurman, boos op Ajax – omdat je uit Rotterdam komt. En waarom? Mozart zegt dat aan het eind van Die Entführung mooi: Nichts ist so häßlich als die Rache; Hingegen menschlich, gütig sein, Ist nur der großen Seelen Sache!” (neuriet de slotmelodie)

Mozart, Die Entführung aus dem Serail.. De Nationale Opera: 13 t/m 26 jan.