Opinie

    • Ilja Leonard Pfeiffer

Migrantenprojectie

Deze week overleed de Brits-Poolse socioloog Zygmunt Bauman. Hij is de auteur van tientallen boeken over moderniteit. Zijn bekendste werk is wellicht Liquid Times, Living in an Age of Uncertainty, uit 2007. Met dank aan Stella, die altijd belangrijke dingen weet te vinden, keek ik een video terug van een interview dat hij op 21 september 2015 gaf aan de Italiaanse krant La Repubblica. Daarin spreekt hij over migranten en legt hij uit waarom ze nuttig zijn en voor wie. Het is een verrassende en pijnlijk adequate analyse.

„Het wenzenlijke kenmerk van de moderne tijd”, zegt hij, „is onzekerheid. Alles verandert zo snel dat we geen tijd hebben om veranderingen te begrijpen en ons aan te passen aan de nieuwe omstandigheden. Voordat we gewend zijn aan verandering, is die alweer veranderd. Dat creëert onzekerheid die neerkomt op de perceptie dat alles kan gebeuren maar niets kan worden gedaan. Immigranten zijn de natuurlijke zondebok voor die onzekerheid. Zij zijn de enige verschijningsvorm van onzekerheid die voorhanden is, zichtbaar en aanwezig. Dus ze zijn heel nuttig. Als er geen migranten zouden zijn, zouden ze moeten worden uitgevonden. Je kunt de onzekerheid niet bestrijden door de strijd aan te gaan met het grootkapitaal, marktwerking of terrorisme, want dat zijn onzichtbare vijanden. Migranten zijn tastbaar. Ze zijn buren. Je kunt hen zien. Bovendien hebben migranten het voordeel dat er aan hen, anders dan aan mondiale markten of internationaal terrorisme, iets kan worden gedaan. Ze zijn in onze macht. We kunnen ze uitzetten, we kunnen ze rechten ontzeggen, we kunnen allerlei dingen met hen doen die we niet met banken of multinationals kunnen doen. Het voordeel van migranten is dat politici over hun ruggen zichtbaar kunnen maken dat zij iets doen aan de existentiële onzekerheid.”

Uiteraard heeft Bauman gelijk met zijn beschrijving van migranten als de ideale zondebokken en bliksemafleider voor politici die de indruk willen wekken dat zij daadkrachtig optreden tegen de existentiële onzekerheid, met dien verstande dat het wel moet lukken om te werken. In 2015, toen Bauman het interview gaf, konden politici misschien nog de illusie koesteren dat het migrantenvraagstuk beheersbaar was of in ieder zou moeten zijn. Inmiddels valt dat steeds meer te betwijfelen. Ik heb het afgelopen halve jaar onderzoek gedaan en opnamen gemaakt voor de VPRO-documentaireserie Via Genua over migranten en een van de dingen die ik daarvan heb geleerd, is dat er in toenemende mate sprake is van een noodsituatie waarover de Italiaanse regering en de Europese Unie als geheel in afnemende mate controle kunnen uitoefenen. Er komt een dag, en die dag is nabij, dat er, met Baumans analyse in het achterhoofd, een heel ander scenario in werking treedt en dat politici moeten toegeven dat ze zelfs over het zichtbare en schijnbaar beheersbare probleem van de migratie alle controle hebben verloren en dat we volledig zijn uitgeleverd aan onze existentiële onzekerheid. Dan zijn we zelfs onze zondebokken kwijt, omdat het nutteloos is de schuld te geven aan iets waaraan we niets kunnen doen. Revoluties zijn om minder uitgebarsten.

Dus als het niet meer werkt, moeten we van strategie veranderen. Als het niet meer helpt om onze vrees voor het onbekende te projecteren op migranten, omdat ook zij een onbeheersbaar probleem zijn gaan vormen, dan moeten we om onze vrees voor het onbekende beteugelen door bekenden van hen te maken. Dan moeten we hen verwelkomen en leren te beschouwen als de onzen. Er zit niets anders op.

is schrijver en dichter
    • Ilja Leonard Pfeiffer