Draaien, buigen, wervelen, net als vijftig jaar geleden

Nauwe verwanten

Bernard Hulsman bespreekt architectuur die op elkaar lijkt. Vandaag: het station in Arnhem en de terminal op JFK Airport, New York.

Het wervelende en draaiende stationsgebouw in Arnhem.

Foto Flip Franssen
De draaiende en wervelende TWA Terminal op JFK Airport in New York

Foto Shorpy.com

Toen een jaar of twintig geleden de eerste ‘blobs’ verschenen, waren de verwachtingen hooggespannen. Verschillende architectuurgeleerden voorspelden zelfs dat de kromlijnige gebouwen die met behulp van computerprogramma’s waren ontworpen, het begin waren van een paradigm shift. In het digitale tijdperk zou het gedaan zijn met de rechte lijnen en hoeken, de architectuur zou ‘non-lineair’ worden. Gebouwen zouden binnenkort als het ware vloeibaar worden en naar alle kanten buigen en welven: vloeren zouden ongemerkt overgaan in wanden die overvloeiden in plafonds.

Jazeker, het was in het laatste decennium van de 20ste eeuw nog moeilijk om de hypercomplexe computerontwerpen te bouwen, gaven de pleitbezorgers van non-lineaire architectuur toe. Maar het zou niet lang meer duren voor computergestuurde zaag- en timmermachines ook de ingewikkeldste vormen snel en goedkoop konden bouwen.

Toen eind jaren negentig de uitvoering van het ontwerp van computerarchitect Ben van Berkel (UNStudio) voor een nieuw spoorwegstation in Arnhem begon, was het optimisme over de bouwbaarheid nog altijd groot. De eerste – vrij eenvoudige – delen van het stationscomplex, zoals de blauw-groene kantoortorens, stonden er ook spoedig. Maar toen in 2007 na de sloop van het oude station kon worden begonnen met de bouw van de wild zwierende stationshal, begonnen de problemen. De bouwtechniek bleek lang niet zo snel voortgeschreden als architectuurgeleerden tien jaar eerder hadden voorspeld. Geen bouwbedrijf durfde de bouw aan van de gebogen vloeren en daken die samenkomen in de ‘twist’, zoals de wervelende kolom in het midden van de hal heet. Pas toen na veel gesteggel werd besloten om het ontwerp niet in beton uit te voeren, kon de hal worden gebouwd van dubbelgekromde stalen platen die een Groningse scheepsbouwer produceerde. In 2015, bijna twintig jaar nadat Van Berkels ontwerp was aangenomen, werd het stationsgebouw eindelijk voltooid.

Soms lijkt het alsof vooruitgang niet bestaat in de architectuur. Want een halve eeuw eerder werd de welvende terminal van Trans World Airlines in New York zonder veel problemen gebouwd. En er kwam geen computer aan te pas bij dit spectaculaire gebouw, waarvan vooral het interieur net zo verbluffend draait, buigt en wervelt als dat van de stationshal in Arnhem.

Natuurlijk deed de Amerikaanse architect Eero Saarinen (1910-1961) er langer over dan Van Berkel om alle gebogen bouwdelen te tekenen. Maar de bouw van de terminal op John F. Kennedy Airport duurde veel korter dan die van het Arnhemse station. Vijf jaar na de presentatie van het ontwerp in 1957 kon het gebouw, dat lijkt op een vliegende vogel, in gebruik genomen worden. Bovendien is het, precies zoals Saarinen had bedacht, helemaal van buigend en draaiend beton.