Bijzonder lyceum in Zuid, al 100 jaar

Schooljubileum

Het Amsterdams Lyceum bestaat 100 jaar. Een school die veel betekende voor de stad en met een moedige rector in de oorlog. Reden genoeg voor een expositie.

Het Amsterdams Lyceum in 1919 en 2016. Foto boven: Bernard F. Eilers, onder: Henk Besselink.

Het is nog steeds een van de meest fijne plekken van de stad om te fietsen: wie vanaf het Valeriusplein door de bogen van Het Amsterdams Lyceum gaat, bekruipt hetzelfde vrije gevoel als bij de fietstunnel van het Rijksmuseum. Met een beetje verbeelding is de oorspronkelijke ruimtelijke opzet van de stad zichtbaar.

Dat vrije gevoel moet vroeger nog groter zijn geweest. In de tentoonstelling 100 jaar Het Amsterdams Lyceum , nu gratis te bezoeken in het Stadsarchief, is te zien dat het sportveld dat nu achter de school ligt, oorspronkelijk een grote zandvlakte was. Het lyceum lag aan de rand van de stad.

Maar de omgeving is niet het enige bijzondere aan Het Amsterdams Lyceum, zegt oud-leerlinge Julie-Marthe Cohen, die als lid van de lustrumcommissie en conservator voorstelde om een tentoonstelling rond het jubileum te organiseren. „Het is om veel redenen een speciale school.” Zoals het gebouw zelf, herkenbaar aan de Amsterdamse Stijl. Het werd ontworpen door H.A.J. Baanders, een bekende architect. Ook is de school het oudste lyceum van Nederland: een nieuwe schoolvorm met een afdeling gymnasium en atheneum waar kinderen voor het eerst een jaartje langer de tijd hadden om te kiezen welke richting ze op wilden. In de tentoonstelling – beneden in de zwembadachtige zaal – liggen allerlei documenten uitgestald: met de hand geïllustreerde uitnodigingen voor ouderavonden, veel foto’s en oude schoolattributen zoals een inktdroger en een regentenbel.

Maar wat Cohen nog meer trof, is wat voor bijzonder persoon Dr. Christiaan Pieter Gunning (1886-1960) was, de oprichter en eerste rector van de school. Cohen: „Hij was heel rechtschapen en betrokken. Hij pleegde openlijk verzet tegen de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog en weigerde de Ariërverklaring te ondertekenen. Hij hield een afscheidsrede voor de joodse leerlingen die van school af moesten en ging ook bij hun ouders thuis langs. Begin 1942 werd hij gevangen genomen en vastgezet in Kamp Amersfoort voor een aantal maanden. Na terugkomst mocht hij de school en zijn eigen huis, de rectorswoning bij de school, niet meer betreden – een vreselijke straf voor hem.” Na de oorlog kwam hij weer terug.

Rector Gunning staat aan de basis van de vele tradities die de school nog altijd in stand houdt: roeiclub ‘De Drietand’; de schoolkrant Halo en de jaarlijkse schoolweek in Wolkenland. „Dit soort naschoolse activiteiten was echt iets nieuws in die tijd: op andere scholen moest je gewoon leren en je mond houden”, volgens Mattijn Bothof, een van de vier zesdeklassers van Het Amsterdams Lyceum die de tentoonstelling samenstelde, als opdracht van zijn profielwerkstuk.

„Gunning wilde vooral saamhorigheid creëren en die is er nog steeds. Iedereen kent elkaar. En dit lokaal ziet er trouwens ook nog steeds hetzelfde uit”, zegt Mattijn terwijl hij wijst naar een oude foto van het biologielokaal. „Het krijtbord dat je naar beneden trekt, hoe het lokaal schuin afloopt. De bel die elk lesuur ringt.” Ja, het is wel bijzonder dat veel nog hetzelfde is, beaamt hij. „Alleen kent niemand het schoollied meer en is het op de roeiclub ook niet meer wat het is geweest.” In het schoolarchief dat in het Stadsarchief wordt bewaard, kwam hij erachter dat er vroeger in het clubhuis van de roeivereniging „bruisende feesten” werden georganiseerd. Daar is nu geen sprake meer van, zegt hij.

Hoewel Het Amsterdams Lyceum het oudste lyceum van de stad is, hoort ze niet bij de oudste scholen. Zo werd de oorspronkelijke Latijnse school van Het Barlaeus Gymnasium al in 1342 opgericht. Krijgt iedere Amsterdamse school die haar 100ste verjaardag viert een tentoonstelling in het Stadsarchief? De woordvoerder: „Als de school iets betekend heeft voor de stad, zoals Het Amsterdams Lyceum, wel.”

Expositie t/m 19 februari, Vijzelstraat 32. www.amsterdam.nl/stadsarchief
    • Daan Borrel