Opinie

Wantrouw de massale behoefte aan meer inspraak

Democratie leeft als nooit tevoren, jubelden hoogleraren in NRC. Een misvatting, aldus . Deze verkiezingen gaan over wie de vertegenwoordigende democratie het hardst raakt.

Er bestaan twee beroemde democratiequotes van Winston Churchill. De eerste is de optimistische, dat democratie de slechtst mogelijke bestuursvorm is, op alle andere bestuursvormen na. De tweede is de pessimistische, dat het beste argument tegen democratie een praatje van vijf minuten met de gemiddelde kiezer is. Met Brexit en Trump is de democratie de afgelopen tijd steeds meer beschreven als Churchills vijf minuten met de gemiddelde kiezer. Verkiezingen en referenda, zo klinkt het, hebben populisten aan de macht gebracht die de terreur van de meerderheid prediken. En daarmee zou de democratie onder zijn eigen gewicht bezwijken. De vergelijkingen met de opkomst van de NSDAP door verkiezingen in de jaren dertig waren niet van de lucht.

Maar nu krijgt Churchills andere quote, van democratie als minst slechte bestuursvorm, plotseling weer de overhand. NRC liet op 27 december een batterij hoogleraren melden dat de democratie ‘leeft als nooit tevoren’. In de Volkskrant zei de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak dat Geert Wilders’ kritiek op de Nederlandse rechtsstaat ‘niet zo’n probleem is’. En Trouw vroeg zich op zijn voorpagina af of het pessimisme in onze EU-democratieën ‘wel terecht’ is. De burger haalt opgelucht adem. De pogingen onze democratie uit het lood te slaan blijken ongegrond, of zelfs een teken van gezond democratisch debat.

Dit optimisme is niet helemaal onterecht. In Frankrijk registreerden zich recent grote hoeveelheden kiezers. In Italië deed eind december tweederde van de bevolking mee aan een referendum over hervorming van de senaat, een schril contrast met de 32 procent opkomst bij ons Oekraïnereferendum. In Engeland zag de Labour Party de eerste negen maanden van 2016 zijn ledenaantal met ruim veertig procent toenemen. Opkomstcijfers bij de controversiële Oostenrijkse presidentsverkiezingen lagen bijna twintig procent hoger dan vier jaar eerder. En in Spanje, Italië en Duitsland braken in 2016 nieuwe massabewegingen als Ciudadanos, de Vijfsterrenbeweging en Alternative für Deutschland vastgeroeste partijstelsels open.

Deelnamedemocratie is sloophamer

Het gaat dus best goed met de deelname aan onze democratieën. Ronduit slecht gaat het daarentegen met het vertrouwen in onze politici en instituties. Zestig procent van de Europeanen wantrouwt zijn parlement, zeventig procent zijn politici. Politieke uitspraken over ‘nepparlementen’ en ‘knettergekke rechtbanken’ in Nederland zijn dus misschien niet zo uitzonderlijk. Nieuw in 2016 was dat voorheen muisgrijze kiesraden werden gepolitiseerd, zoals in Oostenrijk waar de verkiezingen over moesten of in de VS waar Trump vooraf al zei een overwinning van Clinton niet automatisch te zullen accepteren. En juist omdat het vertrouwen in gekozen politici en instituties zo laag is, willen burgers zich meer laten horen. Door vaker te stemmen bij verkiezingen, maar ook door zich aan te sluiten bij nieuwe bewegingen of anti-establishment partijen.

De deelnamedemocratie is dus vooral de sloophamer geworden om de vertegenwoordigende democratie omver te werpen, en te vervangen door directe inspraak, herkenbare volksvertegenwoordiging en no-nonsense besluitvorming. Politieke partijen zullen daar in 2017 aan tegemoet willen komen. De PVV, D66 en PvdA hebben bindende referenda alvast in hun verkiezingsprogramma’s opgenomen.

Verwacht dus in 2017, het Europese monsterverkiezingsjaar, een massale deelname aan verkiezingen, referenda en burgerbewegingen. Maar laat u niet vertellen dat de democratie daarmee uit de gevarenzone is. De verkiezingscampagnes in Frankrijk, Duitsland en Nederland zullen voor een belangrijk deel gaan over wie onze volksvertegenwoordigers en instituties het hardst weet aan te vallen. Spoedig genoeg zullen daarom ook onze media Churchills democratieoptimisme weer inruilen voor het pessimisme van de vijf minuten met de gemiddelde kiezer.