Erdogan kan tot 2029 aan de macht blijven

Radicale wetsverandering Turkije

Het parlement behandelt een wet die de president ongekende macht gaat geven. Zo zal de functie van premier worden afgeschaft.

Het Turkse parlement is deze week begonnen met de behandeling van een wetsvoorstel voor ingrijpende constitutionele hervormingen. Doel is om het huidige parlementaire systeem, met de premier als hoofd van de regering, te vervangen voor een stelsel waarbij alle uitvoerende macht bij de president ligt. Het is de meest radicale verandering van het politieke systeem sinds Mustafa Kemal Atatürk de moderne Turkse republiek stichtte op de puinhopen van het Ottomaanse rijk.

„Dit zal het begin zijn van een nieuw tijdperk”, verklaarde president Recep Tayyip Erdogan vorige maand nadat het hervormingspakket was ingediend. Als het voorstel wordt aangenomen, kan Erdogan, een controversiële leider die de Turkse politiek al veertien jaar domineert, eerst als premier en later als president, uiterlijk tot 2029 aan de macht blijven.

In het huidige systeem is het presidentschap voornamelijk een ceremoniële functie – al trekt Erdogan zich daar in de praktijk nauwelijks iets van aan. Na de mislukte coup van vorig jaar is bovendien de noodtoestand ingevoerd, waardoor hij per decreet regeert. Hij heeft zijn nieuwe bevoegdheden aangewend om ruim 120.000 ambtenaren te schorsen of te ontslaan, 40.000 anderen te arresteren, onder wie 144 journalisten en parlementariërs van de pro-Koerdische partij HDP.

De voorgestelde hervormingen zullen Erdogan ongekende macht geven. De functie van premier zal worden afgeschaft. Erdogan zal de regering leiden vanuit zijn paleis in Ankara en krijgt de macht om ministers te benoemen en te ontslaan.

Bovendien kan hij zelf het parlement ontbinden en de noodtoestand uitroepen, waarna hij zonder controle zal kunnen regeren. Veel veranderingen zullen na de presidentsverkiezingen van 2019 van kracht worden, als Erdogans huidige termijn afloopt.

Erdogan verdedigt de hervormingen met het argument dat Turkije een sterke leider nodig heeft om alle vermeende buitenlandse dreigingen het hoofd te bieden, leiderschapsconflicten te voorkomen, en de zwakke coalitieregeringen uit het verleden te verhinderen. Premier Binali Yildirim verklaarde maandag dat het hervormingspakket „het probleem zal oplossen dat Turkije twee uitvoerende machten heeft. Twee kapiteins brengen het schip tot zinken, er moet één kapitein zijn.”

Maar de oppositie vindt dat het voorstel niet voldoet aan fundamentele democratische principes, zoals de scheiding der machten, en vreest dat de hervormingen Turkije zullen veranderen in een autoritaire staat. In de huidige constellatie is er absoluut geen sprake van een leiderschapsconflict tussen Yildirim en Erdogan. De premier is juist een vertrouweling van de president.

Toch lijkt het verzet in het parlement niet groot genoeg om het voorstel te blokkeren. Met 317 zetels komt de AK-partij van Erdogan weliswaar 13 zetels tekort. Maar de islamitische partij heeft een opmerkelijke alliantie gesloten met de nationalistische partij MHP, die weliswaar een seculiere grondslag heeft, maar waar de wens voor een sterke leider breed wordt gedeeld.

Als 330 van de 550 parlementariërs het hervormingspakket eind deze maand goedkeuren, dan zal het in de lente per referendum worden voorgelegd aan de bevolking. Dat kan spannend worden. Want na jaren van onstuimige economische groei maakt Turkije zich op voor een recessie. En de brede steun voor Erdogan is deels gebaseerd op de toegenomen welvaart. Maar Erdogan is een uitstekende campaigner die vrijwel iedere verkiezing met overmacht heeft gewonnen.