Recensie

Vlijmscherpe vrouwenportretten

Eindelijk is er weer oprechte opwinding mogelijk over een relatief onbekend gebleven meester, de Japanse regisseur Mikio Naruse. Zijn werk is nu te zien in Eye Filmmuseum.

Still uit Floating Clouds (1955), met Hideko Takamine (Naruses favoriete actrice) en Masayuki Mori als overspelige geliefden. Foto British Film Institute

Aan de grootmeesters uit het Gouden Tijdperk van de Japanse cinema kan een naam worden toegevoegd, die van Mikio Naruse. Naruse (1905-1969) was een tijdgenoot van Ozu, Kurosawa en Mizoguchi maar bleef tot ver in de jaren tachtig onbekend in het Westen. Dat dit geheel onterecht is blijkt uit een overzicht van veertien films dat filmmuseum Eye de komende twee weken vertoont. Deze late ontdekking heeft als voordeel dat er eindelijk weer eens oprechte opwinding mogelijk is over een relatief onbekend gebleven meester.

Naruse regisseerde bijna negentig films en specialiseerde zich vooral in het maken van vlijmscherpe vrouwenportretten. Daarmee begon hij in de jaren dertig, toen de filmindustrie nog zwijgende films maakte, en hij ging ermee door tot vlak voor zijn dood in 1969. De vrouwen die hij opvoert bevinden zich in de marges van de samenleving en houden zich op de been met tweederangs baantjes. Hostess in een bar, geisha (Flowing, 1954 en Late Chrysanthemums, 1956), supermarktbediende (Yearning, 1964). Zelf groeide Naruse op in een arm gezin. Om geld op de plank te krijgen nadat zijn vader was overleden, ging hij al op vijftienjarige leeftijd bij een filmstudio werken.

Naast armoede krijgen zijn heldinnen ook te maken met nutteloze mannen, samenspannende seksegenoten, lastige familieleden en ouder worden. Vaak zijn ze alleenstaand en kinderloos. Soms is er een echtgenoot, maar gaat die er vandoor met een ander. Ook zijn er weduwes wier man stierf in de Tweede Wereldoorlog, die daardoor twee opties hebben: bij de ouders van hun overleden echtgenoot intrekken of hertrouwen. Sowieso is de druk tot (her)trouwen in Japan groot, zie het oeuvre van Ozu, maar bij Naruse is het iets wat uit economische noodzaak gebeurt.

Minder moralistisch

Naruses werk documenteert hoe moeilijk het voor vrouwen is een plek te veroveren in een wereld die razendsnel verandert zoals in naoorlogs Japan. Dat in zijn films veel zelfmoorden voorkomen verbaast dan ook niet. Die sociaal-economische veranderingen legt Naruse gedetailleerd vast, vandaar dat hij wel is vergeleken met de Italiaanse neorealisten – maar zij waren wat moralistischer dan Naruse. In de plot van Yearning verweeft hij het verdringen van buurtwinkeltjes door het nieuwe fenomeen van de supermarkt, waar eieren onder de marktprijs worden verkocht. In When a Woman Ascends the Stairs (1960) is te zien hoe het Ginza-district van Japan, met zijn bars, restaurant en clubs, het oude Tokio heeft verdrongen.

Trailer van ‘When a Woman Ascends the Stairs. Lees verder na de video

In deze film speelt zijn favoriete actrice Hideko Takamine de hoofdrol. Weduwe Keiko is een wat oudere barhostess die haar onafhankelijkheid probeert te bewaren. Er gebeuren dingen die in een melodrama uitgemolken zouden worden, maar bij Naruse zijn de enige uitbarstingen van meteorologische aard. In een vloeiende, naturalistische stijl observeert hij simpelweg wat gebeurt, waardoor alles des te schrijnender wordt.

Financiële wanhoop

In de schurende scènes toont hij zijn meesterschap. Het liefst wacht hij ermee tot het laatste half uur maar dan krijg je ook wat. In When a Woman Ascends the Stairs zit een scène waarin een man op de dag van de begrafenis van een meisje, dat uit financiële wanhoop zelfmoord pleegde, bij haar moeder het bedrag komt innen dat de in zijn zicht opgebaarde overledene hem nog verschuldigd is. Dit is ver van de verfijnde, transcendente wereld van Ozu, die Naruse overigens bewonderde.

Hoewel sommige situaties wanhopig aandoen en vrouwen geen stap verder komen, in When a Woman Ascends the Stairs symbolisch weergegeven door Keiko keer op keer de trap naar de barruimte te laten oplopen, zijn de films niet zonder hoop. Dat komt vooral omdat Naruse vrouwen niet als slachtoffer maar als krachtige wezens neerzet. Ze berusten niet in hun lot. Het is alleen diep triest dat ze niet de kans krijgen zich te bewijzen. Welbeschouwd kan Naruse zeker gezien worden als een feministisch regisseur. Hij werkte graag samen met scenaristes en verfilmde meerdere malen romans van de feministische schrijfster Fumiko Hayashi.

De hartverscheurende climaxen die Naruse vaak bedacht, bij hem geen obligate happy endings, geven nog eens extra diepte. Het zijn momenten waarop de dialogen stil vallen en de ogen van de voortreffelijke actrices hun werk doen. Naruse laat zijn steractrices, onder wie ook Ozu-actrice Setsuko Hara, vaak vrijwel rechtstreeks in de camera kijken. De slotclose-up van Hideko Takamine in Yearning is een moment dat gegarandeerd kippenvel bezorgd. Beter laat dan nooit: Naruse is het ontdekken meer dan waard.