Opeens is Warschau even de vuilste stad ter wereld

Luchtverontreiniging De Poolse hoofdstad was maandag de vuilste stad ter wereld. Huishoudens zijn verantwoordelijk voor de helft van alle uitstoot.

De kaartjesautomaat op de bus naar Warschau-Centraal weigert dienst. „Betalen hoeft niet,” zegt een oude dame vrolijk. „Dankzij de smog!”

Een affiche op het raam meldt dat het ov in de Poolse hoofdstad gratis is „omwille van de verslechtering van de luchtkwaliteit”. Het stadsbestuur kondigde de noodmaatregel maandag af als antwoord op de grauwe wolk die in Warschau en andere steden de lucht verpest.

Op website Airvisual.com, die de luchtkwaliteit bijhoudt, voerde Warschau maandag de mondiale ranglijst van vervuilde metropolen aan, hoger dan notoire vervuilers als het Chinese Shanghai of Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh. De luchtkwaliteit zit ook dinsdag nog in de categorie „bijzonder ongezond”. Bij het aanvliegen naar de luchthaven zie je een donkergrijze waas boven de stad.

Terugkerend fenomeen

De ernst van de huidige situatie is „ongezien in de afgelopen 10 jaar”, verklaarde de locoburgemeester van Warschau aan televisiestation TVN24. Dat is onder andere verklaarbaar door een gebrek aan wind. Toch is smog een terugkerend fenomeen.

Elke winter houden Polen zichzelf bij vriesweer warm met ouderwetse vuurtjes waarin ze kolen of andere goedkope brandstoffen verbranden, en soms zelfs afval. De regelgeving inzake het verbranden van steenkool geldt als laks. Huishoudens zijn verantwoordelijk voor de helft van alle vervuilende uitstoot, volgens de Inspectiedienst voor Milieubescherming in Warschau.

Hoestende voorbijgangers en zwarte rookpluimen zijn in de wintermaanden op veel plaatsen onderdeel van het straatbeeld. De autoriteiten in het zuid-Poolse Rybnik sloten maandag en dinsdag de scholen. Bij een meetstation in die stad liep de gemiddelde dagelijkse PM10-waarde, een graadmeter voor de concentratie van schadelijke fijnstofdeeltjes, maandag op tot 860 microgram per vierkante meter: ruim zeventien keer de Europese limietwaarde.

Smog hangt als een grauwe deken over Warschau. Foto Tomasz Gzell/EPA

In Warschau zijn de fijnstof-concentraties nog steeds vele malen lager, met dank aan een systeem van ondergrondse verwarmingspijpen, aangelegd na de verwoesting tijdens de Tweede Wereldoorlog. Slechter is het gesteld met de uitlaatgassen van auto’s, de op een na belangrijkste oorzaak voor de smog. Zelfs als het ov gratis is, pakken veel Polen de auto. Ondanks spekgladde wegen die spectaculaire slippartijen veroorzaakten, zijn de bussen deze week op een belangrijke noord-zuidroute halfleeg en de files omvangrijk.

Ook elektriciteitscentrales, afhankelijk van bruin- of steenkool, zorgen voor bijkomende uitstoot. Ruim 80 procent van de Poolse energie komt nog steeds uit deze fossiele brandstoffen. Het EU-gemiddelde ligt volgens Europese cijfers rond 28 procent. Van de 50 EU-steden die een ranglijst van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO inzake fijnstof-vervuiling aanvoeren, zijn er 33 Pools.

Volgens een rapport van het Europese Milieu-agentschap EEA zorgt fijnstof per jaar voor 436.000 voortijdige overlijdensgevallen. 48.000 ervan komen uit Polen, een land met 38 miljoen inwoners. Eind 2015 kondigde de Europese Commissie een rechtszaak aan tegen Polen bij het Europese Hof van Justitie, wegens het structureel overschrijden van PM10-concentraties in 35 van de 46 meetzones .

Gevoelig

Terwijl Poolse media groot uitpakken met vergelijkende studies van smogmaskers, eist ngo ‘Pools Smogalarm’ actie. „Jaren werd dit probleem genegeerd door de overheid. Deze situatie moet meteen veranderen”, schreef de organisatie in een brief aan Beata Szydlo, premier van de nationaal-conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Szydlo beloofde actie, hoe bleef nog onduidelijk.

Met 100.000 werknemers en de centrale rol van de kolenindustrie in de energievoorziening, ligt het terugdringen van kolengebruik gevoelig in Polen. Opeenvolgende regeringen proberen in de gunst te blijven van de mijnwerkers en de verlieslijdende mijnsector. Ook de huidige regering lijkt weinig te willen veranderen. Premier Szydlo is een mijnwerkersdochter. En de minister van Defensie, Antoni Macierewicz, drukte mijnwerkers onlangs op het hart dat „Polen gebouwd is op kolen en dat niet zal veranderen.”