Opinie

De liberale wereldorde ter ziele? Dat valt te bezien!

Hunkering naar een ‘Europa van nationale staten’ is een uitermate slecht idee. Vroeg of laat komen kiezers weer tot dat besef, betoogt .


De grote kladderadatsch dreigt: onze liberaal-democratische wereldorde staat op instorten. Deze orde bestaat inmiddels bijna 75 jaar. Hoog tijd voor vrijwillige levensbeëindiging na een interessant maar voltooid leven, sneren de doemdenkers. Trump gaat voor ‘America first’, het wapengekletter uit China en Rusland is oorverdovend, het Verenigd Koninkrijk stapt kicking and screaming uit de EU, het wereldwijde terrorisme dreigt en moordt. Alles en iedereen morrelt aan de fundamenten van de liberale wereldorde die sinds de Tweede Wereldoorlog onder Amerikaanse leiding zo goed standhield. Een complex uurwerk van democratische welvaartsstaten, welwillendheid en eigenbelang, hard power en soft power, internationale organisaties en mensenrechten.

Mijn voorspelling? Het zal zo’n vaart niet lopen met de teloorgang van die liberale wereldorde. Daarvoor is deze orde inmiddels te diep geworteld geraakt en simpelweg te taai. Liberale democratieën zijn op de wereld gezet om onvrede – hoe bot ook geformuleerd – te ventileren en politiek leiderschap te vernieuwen. Diezelfde liberale democratieën koesteren onmiskenbaar een sterk relatief voordeel tegenover zowat alle andere staatsvormen: ze hebben de stap naar consumptieve en innoverende economieën al gemaakt. Er is geen betere keus als het gaat om modernisering over de hele linie. Het is maar de vraag of een land als China deze ingrijpende stap aankan.

Over China gesproken. Hoe assertief Beijing zich ook gedraagt, er valt nóg iets op. Namelijk dat China de bestaande liberale wereldorde wil aanpassen, maar blijkbaar geen zin heeft in de omverwerping van datzelfde systeem. De Chinese leiders werken blijkbaar liever binnen de liberale wereldorde. Een begrijpelijke keuze gezien alle voordelen. Dat China graag zijn veto in de Veiligheidsraad behoudt, is logisch. Ook levert China troepen aan VN-vredesoperaties en is het een constructieve partner binnen de World Trade Organization. Om maar een paar voorbeelden te noemen.

Hoe dan ook lopen de Amerikanen op cruciale gebieden nog steeds ver voor op landen als China en Rusland, zowel qua demografische ontwikkeling als kennisinnovatie. Op militair gebied zullen de VS voorlopig toonaangevend blijven. De Amerikanen spenderen in hun eentje meer aan defensie dan de zeven daaropvolgende landen samen. Washington geeft evenveel geld uit aan zijn luchtmacht als Moskou aan zijn totale defensieapparaat! Deze verhoudingen zullen niet snel veranderen. Hoe dan ook staat het gros van de staten nog steeds neutraal of welwillend tegenover de VS. Speelruimte genoeg.

Een complex stelsel van gunsten en dwang

Trump schopt intussen tegen alles aan, inclusief de NAVO. Hij ziet de VS schijnbaar graag in de rol van ‘ingehuurde supermacht’: wie betaalt, krijgt bescherming. Maar ook The Donald zal er snel achterkomen dat juist het investeren in bondgenoten Amerika de meeste veiligheid oplevert. Want, als gezegd: de liberale wereldorde is een complex stelsel van gunsten en dwang, van regels en vrijhandel, van mensenrechten en militaire macht. Deze balanceeract vereist staatsmanschap en Fingerspitzengefühl. Blijken Trump en de zijnen deze vaardigheden te ontberen, dan zal de Amerikaanse democratie dat corrigeren. Via de stembus, wel te verstaan.

Dit ingewikkelde uurwerk bij het oud vuil zetten omdat het sputtert, is kortzichtig. Misschien is dit nog wel het grootste verwijt dat je kunt maken richting degenen die pleiten voor het opdoeken van de EU – die voorhoede van liberaal internationalisme. Terug naar de goede oude natiestaat, wegduiken achter de veilige dijken: gaat u maar rustig slapen! Juist nu de ‘Wereldorde 2.0’ evolueert naar nóg complexere vormen is de nostalgische hunkering naar een ‘Europa van nationale staten’ een uitermate slecht idee. Sterker nog, het laat de Europese staten kansloos tegenover de komende uitdagingen, waarvoor een in toenemende mate interdependente wereld ons stelt.

Méér Europa is trouwens evenmin het antwoord. Simpele technocratische oplossingen zijn er niet voor de huidige crisis in de EU. De lidstaten moeten zich bovenal richten op wat ze in hun eentje minder effectief kunnen uitvoeren: handelsakkoorden, supervisie van grote banken, tegengaan van klimaatverandering en coördinatie van het buitenland- en veiligheidsbeleid (inclusief de vluchtelingencrisis). Hoe kritisch Europese burgers ook mogen zijn, een stevige meerderheid ondersteunt een gezamenlijk Europees buitenlandbeleid.

Geloof in vooruitgang is het wezenskenmerk van de liberaal-democratische wereldorde. Deze orde zal de komende jaren onvermijdelijk een deel van haar dynamiek verliezen. Het antwoord is niet een paniekerige terugtocht, maar geduld en gezond verstand. De liberale wereldorde zal zichzelf aanpassen en haar suprematie herwinnen. Ondanks Trump, Brexit en Chinees wapengekletter. Mark my words.