Vleerhonden verloren hun echolocatie

Evolutie

De voorouders van alle vleermuizen bezaten het vermogen tot echolocatie. Alleen bij vleerhonden is dat verloren gegaan.

Vruchtetende vleermuizen zoals deze vleerhond zijn niet afhankelijk van jagen op gehoor. Hun voorouders bezaten wel echolocatie. Foto iStock

In vleermuisfoetussen groeit het gevoelige binnenoor aanvankelijk razendsnel. Zelfs bij vleermuizen die als volwassen dier niet met echo’s navigeren. Volgens Chinese biologen verraadt de groeispurt van het binnenoor dat álle vleermuizen ooit aan echolocatie deden. Sommige vleermuizen zijn het vermogen tot echolocatie simpelweg verloren. Dat schreven de onderzoekers maandag in Nature Ecology & Evolution.

Vleermuizen bestaan in twee varianten. Er zijn de kleine insecteneters die met ultrasone schreeuwtjes en echolocatie de omgeving verkennen en prooien vinden. En er zijn vleerhonden: flinke vruchteneters met grote ogen die over het algemeen niet aan echolocatie doen. Van de meer dan 1.260 vleermuissoorten die de wereld telt, behoren er 186 tot de vleerhonden.

Biologen gingen er lange tijd van uit dat de vleerhonden en insectenetende vleermuizen afzonderlijke vleermuisgroepen vormden. Maar vanaf eind jaren 90 zette DNA-onderzoek deze overzichtelijke vleermuisorde op z’n kop. Vleerhonden blijken bij een groep vleermuizen te horen die wél echolocatie gebruikt.

Dat kan twee dingen betekenen. Óf de voorouders van vleerhonden verloren als enige vleermuizen het vermogen tot echolocatie. Óf echolocatie ontstond twee keer in de vleermuisevolutie.

Om te zien welk scenario waarschijnlijker is, bestudeerden de Chinezen de embryonale ontwikkeling van het binnenoor bij vleermuizen. Het binnenoor huisvest het evenwichtsorgaan en het slakkenhuis dat geluidstrillingen registreert. Bij dieren die navigeren met echolocatie is het slakkenhuis relatief groot en heeft ook meer windingen.

Die vergroting van het binnenoor begint al in de foetus, zagen de Chinezen. Maar waar de groei van het binnenoor bij de meeste vleermuissoorten door doorzet, stokt die bij de vleerhonden. De groei vertraagt zo sterk dat het binnenoor van vleerhonden uiteindelijk niet groter is dan dat van muizen, katten en ratten.

In een begeleidend commentaar bij het artikel spreken twee Canadese biologen hun steun uit voor het idee dat de voorouder van vleermuizen al aan echolocatie deed. Zij denken echter niet dat navigeerden op echo’s van ultrasoon geschreeuw, zoals de Chinezen beweren, maar op echo’s van kliks. Voor kliks zijn geen gespecialiseerde stembanden nodig. Zelfs blinde mensen kunnen zichzelf aanleren om met kliks hun omgeving te ‘zien’, evengoed een vorm van echolocatie.