Gefascineerd door ontworteling in tijden van Tinder

Zygmunt Bauman (1925-2017)

Kraakhelder tot op het laatst. De Poolse socioloog was geboeid door de steeds grotere vloeibaarheid van de huidige maatschappij.

Zygmunt Bauman in 1998. Foto Heribert Proepper/AP

Tot op het laatst bleef Zygmunt Bauman kraakhelder in zijn analyses van de actualiteit. In een interview gaf de wereldberoemde socioloog, die maandag op 91-jarige leeftijd overleed in zijn huis in het Engelse Leeds, gaf nog onlangs in een interview een reactie op de Brexit en het opkomende nationalisme in Europa. In twee zinnen samengevat: door flexibilisering, roekeloze groei van inkomensongelijkheid en „toenemende bestaansonzekerheid voor de grote massa aan verliezers van de Thatcher-Reagan-erfenis” zijn naties veranderd in wijken. Die keren zich naar binnen en, hoewel door massaproductie en mondialisering inwisselbaar, wijzen de inwoners alles uit andere wijken af, in toenemend fanatisme.

Bauman werd wereldwijd bekend met Modernity and the Holocaust uit 1989. Daarin beweerde hij dat de Holocaust geen unieke aberratie van de mensheid is, of terugval naar barbaarse, middeleeuwse tijden, maar product van de moderniteit. Want juist de Verlichtingsidealen hebben de techniek en massaproductie mogelijk gemaakt waarmee de massamoord op de Joden werd gepland en uitgevoerd.

Lees ook: Socioloog Zygmunt Bauman overleden (91)

Wereldwijd populair werd Bauman met de boeken die hij na zijn pensioen in 1990 schreef, zoals Liquid Modernity, Liquid Love en Liquid Life. Ze lezen als kritiek op een Tinder-samenleving, waarin ontwortelde mensen geen duurzame relaties meer aangaan, om flexibel te kunnen reageren op snel veranderende omstandigheden.

De Joodse Bauman, geboren in Poznan, overleefde de oorlog door met zijn ouders naar de Sovjet-Unie te vluchten. Daar sloot hij zich als tiener aan bij het Poolse communistische leger. Daarin steeg hij razendsnel in rang, ontving een belangrijke onderscheiding voor getoonde moed, en zou dienen tot 1953. Na de oorlog studeerde hij in Warschau, waar hij universitair docent werd. Tot de jaren zestig was hij enthousiast lid van de Poolse communistische partij. Volgens Poolse nationalisten van vandaag te enthousiast; ze verwijten hem het werk dat hij verrichtte voor de dienst die na de oorlog joeg op anticommunisten.

Maar Bauman werd ook slachtoffer van het regime, dat eind jaren zestig een antisemitische hetze ontketende, waarin hij en duizenden andere Poolse Joden hun baan en paspoort verloren. Bauman ging naar Israël, en aanvaardde twee jaar later een baan aan de universiteit van Leeds.

Om vrienden te informeren over zijn dood schreef Baumans vrouw dat haar man naar „de vloeibare eeuwigheid” was vertrokken – een poëtische verwijzing naar zijn fascinatie met de toenemende vloeibaarheid van leven, liefde en samenleving.

    • Pieter van Os