Hoe leerzaam is de game Minecraft in de klas?

Games in het onderwijs

De populaire game Minecraft wordt regelmatig ingezet in het onderwijs. Er is sinds kort zelfs een speciale onderwijseditie. Docenten zijn enthousiast, maar worden kinderen echt wijzer van het computerspel?

Beeld: Minecraft

‘Dat ziet er écht vet uit meester.” Derdeklassers van Limes Praktijkonderwijs in Katwijk staren naar een beamer waarop een indrukwekkende flat van zeven verdiepingen te zien is. Docent Sander Fase bereidde de les voor door het bouwwerk tijdens twee tussenuren te bouwen in het computerspel Minecraft. De opdracht aan zijn mentorklas: meubileer in tweetallen een verdieping naar eigen inzicht.

Volwassenen vinden het vaak lastig om de aantrekkingskracht te zien van de onscherpe digitale blokken van Minecraft, kinderen zijn des te meer door het spel gegrepen. Minecraft – het beste uit te leggen als digitale lego – telt meer dan honderd miljoen geregistreerde gebruikers. Het is vooral populair onder kinderen en tieners: The New York Times spreekt van een ‘Minecraft generation’.

In de open wereld van Minecraft kan van alles gebouwd worden. Het spel lijkt daarmee bijzonder geschikt voor het onderwijs. Docenten zetten het spel in voor hun lessen, zoals aardrijkskunde, wiskunde, scheikunde en geschiedenis. Hoe nuttig is deze game echt in de schoolbanken?

Derdeklassers van Limes Praktijkonderwijs in Katwijk doen een opdracht in de game Minecraft. Foto: David van Dam

Dorp uit Star Wars

Minecraft, ontwikkeld door programmeur Markus Persson, werd in 2011 op de markt gebracht door de Zweedse gameproducent Mojang. Microsoft nam het spel in 2014 over voor 2,5 miljard dollar. In fictieve landschappen bouwen spelers hun eigen wereld met blokken. Daar kunnen ze spelen of avatars van anderen verslaan. Met vrienden of onbekenden worden complete dorpen of landschappen nagebouwd uit bijvoorbeeld Game of Thrones of Star Wars.

Het spel werd al snel ingezet voor educatieve toepassingen. Zo bouwde het Museum of London in Minecraft het Londen uit 1666 na om kinderen de beruchte grote brand van de stad beter uit te leggen. Onderzoekers van de Britse Universiteit van Hull leggen scheikundige processen aan kinderen uit met Minecraft, door elke kleur blok te laten staan voor een atoom. Over de hele wereld experimenteren docenten op eigen initiatief met Minecraft in hun lessen.

Microsoft speelde in op de onderwijspotentie door eind 2016 een ‘Education Edition’ van Minecraft te lanceren. De bètaversie vond daarvoor al gretig aftrek: meer dan vijftigduizend studenten en docenten testten die in de klas. Anders dan in het normale Minecraft, zweeft de docent als het ware boven het landschap om zijn leerlingen in de gaten te houden. Hij kan gesprekken meelezen, functies in- en uitschakelen en leerlingen teleporteren of bevriezen wanneer ze kattenkwaad uithalen of als hij even de aandacht wil voor een mededeling.

De tafel van vier

„Wie heeft er al eens een kast gemaakt in Minecraft?”, vraagt docent Fase aan zijn mentorklas. Vier handen gaan omhoog. „Mooi, wat heb je nog meer nodig als je een appartement inricht?”

De derdejaars moeten hun plan eerst schetsen op geblokt papier. „Met wiskunde hebben we net symmetrie behandeld, die kennis kunnen ze hier toepassen”, vertelt Fase. „Ook leren ze hoe je een beperkte ruimte zo goed mogelijk inricht.”

Docent Sander Fase bouwde een flatgebouw Minecraft, die zijn leerlingen moeten inrichten. Beeld: still uit Minecraft

Leerling Arjen (15) is de Minecraftkenner van de klas. Hij helpt andere leerlingen in het spel. „Wie is er nog niet aangesloten op de lift?”, vraagt hij. De leerling denkt thuis al zo’n tienduizend uur in het spel te hebben gestopt. Eerst was hij slecht in rekenen, zegt hij. „Nu ben ik heel goed in de tafel van vier. Eén blok in Minecraft bestaat uit vier houten planken. Ik moet steeds berekenen of ik genoeg hout heb om spullen in het spel te kopen.”

Minecraft leent zich voor rekenvaardigheden, zegt ook docent Robin Smorenberg van basisschool De Windhoek in Egmond. In de game laat hij leerlingen tafels oefenen. „Het spel is in de basis ontzettend ruimtelijk; de blokken verhouden zich tot elkaar als ongeveer één kubieke meter.” Smorenberg laat kinderen een half gebouw ontwerpen en daagt een ander team uit om de rest van het gebouw in spiegelbeeld na te maken. „Daar komt ontzettend veel rekenen bij kijken.”

De leerlingen in Egmond bouwden in Minecraft hun eigen basisschool en de directe omgeving al een keer virtueel na. „Ze gingen letten op waarom bepaalde straten zo heten en hoe ze lopen”, zegt Smorenberg. Een abdij in de buurt die niet meer intact is, werd weer compleet gemaakt in Minecraft. „Door zo’n virtuele abdij lopen is een hele andere beleving dan naar plaatjes kijken.”

Smorenberg ziet ook voordelen op sociaal vlak. „Het is een typisch computervaardig slag leerlingen dat meer geïnteresseerd is in Minecraft. Zij genieten een bepaalde expertstatus, die ze niet snel op het voetbalveld zullen veroveren.”

Gimmick

Niet iedereen is voorstander van de game in de klas. De prominente Britse onderwijsexpert Tom Bennett kwam in november in Engeland volop in de aandacht toen hij zei „geen fan” te zijn van Minecraft in het onderwijs. „Dit komt over als een nieuwe gimmick”, verklaarde hij tegenover The Sunday Times.

Bennett had lessen bijgewoond en studenten waren in zijn ogen net zoveel bezig met gamen als met de inhoud van de les. „In plaats van diep in te gaan op een onderwerp, ging er tijd in de klas en aandacht van de leerlingen op aan het spelen van de game.”

Minecraft kán een gimmick zijn, zegt hoogleraar Didactiek van de Bètawetenschappen aan de Universiteit Utrecht Wouter van Joolingen. Het is volgens hem niet vanzelfsprekend dat leerlingen daadwerkelijk leren van Minecraft. „Er wordt te vaak gedacht: er is een nieuwe technologie, we geven die aan kinderen dan gaat het vanzelf. De iPadscholen – vaak geen succes – zijn een voorbeeld van te veel optimisme.”

Met Minecraft en vergelijkbare ict-toepassingen waarbij het draait om bouwen, kun je leerlingen goed bezighouden, zegt Van Joolingen. Het wordt voor hem „interessant” als het spel een duidelijke plek krijgt in het curriculum. Hij adviseert docenten „heldere leerdoelen” te formuleren en in de gaten te houden of die doelen wordt gehaald.

Samenwerken kan volgens Van Jooling- en een leerdoel zijn. „Maar als docent wil je ook in de gaten houden wat leerlingen precies doen tijdens die samenwerking, of ze verschillende rollen aannemen en groeien.” Maak leerlingen in Minecraft bijvoorbeeld expliciet van elkaar afhankelijk, suggereert hij, of integreer de bevindingen in een klassengesprek.

Lek dak

In de klas van Fase draait Ramoushya (14) zich om naar de leerlingen achter haar. „Jullie hebben een gat in het dak. Maak dat even dicht, want ik heb daardoor een gat mijn vloer.” Het stel van de onderverdieping knikt.

Fase kijkt tevreden. „Ze spreken elkaar aan op een constructieve manier, in plaats van dat ze ruzie maken.” Hij beoordeelt zijn leerlingen op samenwerken, discussiëren en het presenteren van hun werk.

Het is zonde als elke docent die enthousiast is over Minecraft het wiel opnieuw moet uitvinden, zegt Van Jooling- en. Volgens de hoogleraar is het de trend in Nederland dat docenten samenkomen om kennis uit te wisselen, bijvoorbeeld in docentontwikkelteams of zogeheten Lesson Study Teams. „Ga vooral op zoek naar andere docenten die met Minecraft experimenteren en leer van elkaar.”