NRC checkt: ‘Bij de vanilleteelt in Madagaskar is sprake van uitbuiting en kinderarbeid’

Dat zei een Nederlandse vanilleteler vorige maand tegen BNR Nieuwsradio.

Gousse de Vanille - Ubud (Bali)

De aanleiding

De bloemen van een vanilleplant openen slechts één dag in hun leven en precies dan moeten ze worden bevrucht. Liefst tussen 8 en 11 uur ’s ochtends. In de natuur is alleen een bijensoort in Mexico daartoe in staat, maar de mens kan het ook. Met een soort tandenstoker waarmee hij de bloem met de hand bestuift. Maanden later kan hij dan de vanillepeulen plukken. De teelt is arbeidsintensief, geen wonder dat vanille 200 tot 300 euro per kilo kost.

Het grootste deel van de vanille komt uit Madagaskar. Maar na een internationaal vanille-symposium in 2003 zijn ook Nederlandse telers geïnteresseerd geraakt in de teelt. In kassen experimenteren ze sinds enkele jaren met de Wageningen Universiteit met vanilleteelt. Waarom eigenlijk, werd op 12 december een van de telers gevraagd door BNR Nieuwsradio. „In Madagaskar worden veel boeren uitgebuit en er is vaak sprake van kinderarbeid”, zei teler Joris Elstgeest. „Wij willen een eerlijk en duurzaam alternatief bieden.”

Als het gaat over de productie van koffie, cacao of specerijen wordt vaak gezegd dat „boeren worden uitgebuit”. Maar hoe zit dat precies? Is er bij de teelt van vanille in Madagaskar werkelijk sprake van uitbuiting en kinderarbeid?

Waar is het op gebaseerd?

Elsgeest begon enkele jaren geleden met vanille telen. Dat was vooral uit interesse, met de werkomstandigheden in Madagaskar was hij toen nog niet zo bezig. „Dat argument kwam er pas later bij.” Maar het is wel een valide argument, zegt hij. „De vanillemarkt in Madagaskar wordt gedomineerd door een paar families. Die maken prijsafspraken. En zolang de markt daar geen druk voelt van buitenaf, geen concurrentie, hoeft er niets te veranderen.” Hij baseert dat onder meer op contact met inkopers en recent nog op een artikel uit The Guardian waarin een Deens onderzoeksbureau wordt aangehaald.

En, klopt het?

The Guardian baseert zich op Danwatch, een Deense bureau voor onderzoeksjournalistiek dat schreef over uitbuiting van vanilleboeren in Madagaskar. Danwatch hield 21 interviews met boeren in de regio Sava, waar de meeste vanille in Madagaskar wordt geteeld. De boeren zeggen nauwelijks te verdienen aan de oogst en ze worden vaak bestolen. Danwatch baseerde zich ook op foto- en videomateriaal waarop te zien is dat kinderen werken op vanilleplantages.

De slechte werkomstandigheden in de regio zijn inmiddels ook onderkend door autoriteiten in het land, door hulporganisaties en door de VN. Een veel geciteerde bron is de International Labour Organisation (ILO), onderdeel van de VN. Die voerde in 2007 enquêtes uit onder 8.316 huishoudens in Madagaskar naar de levensomstandigheden van in het bijzonder kinderen en constateerde dat 28 procent van de 5 tot 17-jarigen economisch actief is. In de vanillesector is het percentage van jonge arbeidskrachten volgens een recentere evaluatie van de ILO vrijwel zeker hoger.

In een laatst uitgebracht rapport constateerde ook het Nederlandse Fairfood International dat vanilleboeren in Madagaskar worden uitgebuit. Fairfood baseerde zich op interviews met focusgroepen en enquêtes in drie dorpen die ze liet uitvoeren door een lokaal bureau. „De vragen en de onderzoeksopzet bedenken we zelf”, zegt directeur Sander de Jong. „Maar de uitvoering kun je beter aan een lokaal bureau overlaten. Die kent de weg. Al zijn we bij zulk onderzoek ook altijd zelf ter plaatse. Je moet zélf met boeren spreken om zoiets geloofwaardig te kunnen zeggen.”

Conclusie

Bij de vanilleteelt in Madagaskar worden boeren uitgebuit en is sprake van kinderarbeid. Er zijn voldoende bronnen die dat aantonen. De bewering is waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt