Wordt de brug in Belleek straks een harde Europese buitengrens?

Noord-Ierland en Brexit

Als het Verenigd Koninkrijk straks uit de EU stapt, zullen de partijen moeten onderhandelen over de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Omwonenden vrezen voor de uitkomst. „Voor ons is het alsof die grens niet bestaat.”

In Dundalk, een stadje net over de grens in Ierland, hopen winkels hun omzet te verhogen door vouchers te accepteren in plaats van geld. Dan kunnen klanten aan beide kanten van de grens op dezelfde manier betalen, ook na een Brexit. Foto Paul Faith/AFP

Het eerste teken dat de brug meer is dan een manier om in het Noord-Ierse poppendorpje Belleek de rivier over te steken is een reclamebord. Een zak black emerald steenkool wordt ineens in euro’s afgerekend: 20 kilo voor vijf euro. En wacht, daar dat snelheidsbord achter bosjes. Automobilisten mogen zeventig kilometer per uur rijden. De mijlen zijn verdwenen. De brug is de grens tussen de graafschappen Fermanagh en Donegal en tussen het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Staatkundig loopt hier de enige landgrens tussen het VK en de EU maar daar trekken de bewoners van Belleek zich niks van aan.

Debbie McGrath telt. Een, twee, drie, vier. „Sommige mensen gaan zes keer per dag heen en weer”, zegt de eigenaar van Helping Hand, een tweedehandskledingwinkel. „Zeker als je in Belleek woont en je kinderen gaan naar school aan de andere kant van de grens.” Of je woont in Ierland en werkt in Belleek. Of je hebt je spaargeld in euro’s op een bank in Ierland staan. Of je bent slager en je koopt rund- en lamsvlees in van Ierse boeren. „Wij slaan onze producten in aan beide zijden van de grens. En we verkopen aan klanten in beide landen”, zegt slager Kevin McGovern van McGovern Meats: Farm to Fork. „Voor ons is het alsof die grens niet bestaat.”

Als het VK uit de EU treedt, wordt de grens onderwerp van onderhandelingen tussen premier Theresa May en de Europese regeringsleiders. In Belleek vreest men douaneposten, rijen auto’s en vrachtwagen wachtend op controle van paspoorten en documenten. „We zijn overgeleverd aan de regering in Londen”, zegt McGovern. Gezien zijn diepe zucht vertrouwt hij er niet op dat May voor zijn belangen opkomt. „In Londen zullen ze niks van een grens merken. Wij wel. Wij gaan dat voelen.”

Oorlogen in de achtertuin

In Stormont, het Noord-Ierse parlement, roert John O’Dowd in een kopje koffie. O’Dowd zetelt in Stormont namens Sinn Féinn, de partij die van oudsher vereniging van het eiland Ierland wenst. Uiteindelijk kan niemand beloven dat er geen harde grens komt: May moet namens het VK onderhandelen met alle EU-lidstaten, redeneert O’Dowd. „Het kan zo maar zijn dat, bijvoorbeeld, Poolse of Kroatische politici denken dat een zachte grens een zwak politiek signaal afgeeft. De EU zit tenslotte middenin een migratiecrisis, met oorlogen in de achtertuin.”

Aan de andere kant van Belfast oordeelt ook academicus Katy Hayward dat het naïef is te denken dat de grens onzichtbaar blijft. „May zegt dat ze controle wil over migratie. Als ze bij die opvatting blijft, zal er een hardere grens komen. Het is wensdenken twee dingen te willen die tegenstrijdig zijn: open grenzen en immigratiecontrole”, zegt Hayward, verbonden aan Queen’s University en gespecialiseerd in het Noord-Ierse conflict.

De Noord-Ierse economie zal hinder ondervinden van een eventuele terugkeer van grenscontroles. Grotere zorgen zijn er over de gevolgen voor stabiliteit en vrede, in de steden en dorpen waar hekken, muren en omheiningen zo beladen zijn. „Zelfs als douane- en grenscontroles subtiel werken, zal Brexit de kloof tussen nationalisten en unionisten uitvergroten”, zegt Hayward.

De Noord-Ierse premier Arlene Foster voerde campagne om uit de EU te treden. „Brexit is de grootste economische kans voor het Verenigd Koninkrijk in decennia”, hield zij in oktober leden van haar Democratic Unionist Party voor op een congres. Die retoriek past naadloos in de strategie van unionisten, zegt academicus Hayward. „Zij willen hoe dan ook dat Noord-Ierland niet anders behandeld wordt dan de rest van het Verenigd Koninkrijk.” De overwegend katholieke nationalisten koesteren juist zo nauw mogelijke banden met Ierland en willen daarom in de EU blijven. Hayward: „Dat wringt.”

In het Noord-Ierse parlement loopt Sinn Féinn-politicus O’Dowd met de handen in zijn zakken door de gangen. „In mijn vaders tijd zou het onmogelijk zijn dat een katholiek Sinn Féin-lid als ik hier zou deelnemen aan het bestuur”, zegt O’Dowd. „Dat het nu onomstreden is, laat zien hoe ver wij gekomen. Ik denk dat weinig mensen buiten Noord-Ierland beseffen hoe belangrijk de EU is geweest in dat vredesproces.”

De Amerikaanse oud-president Bill Clinton en zijn Noord-Ierlandgezant George Mitchell krijgen vaak lof voor hun werk in het stichten van vrede in Noord-Ierland. Minder ostentatief, maar net zo belangrijk is de bijdrage van de EU, zegt O’Dowd. „De grenzen konden verdwijnen omdat Ierland en het VK EU-lid waren. Lidmaatschap zorgde voor een overstijgende identiteit.”

De grensbrug van Belleek, gezien vanuit het Verenigd Koninkrijk:

Slopen van muren

Vrede staat niet direct op het spel, zeggen politici van beide kampen in Noord-Ierland. Daarvoor is het Noord-Ierland de afgelopen achttien jaar te goed vergaan. Dit jaar is in Belfast een begin gemaakt met het slopen van de ruim honderd muren en hekken die protestantse en katholieke buurten scheiden. Grenzen en barrières worden afgebroken, overeenkomsten en niet verschillen worden benadrukt. Dat is de trend waaraan Noord-Ieren gewend zijn de afgelopen achttien jaar. Brexit breekt daar mee.

Belleek was altijd ver van het tumult van Belfast en Londonderry. Maar ook hier is een aanslag gepleegd op het politiebureau. Ook hier hebben schietpartijen plaatsgevonden. Ook hier is een agent vermoord. Niemand die zegt dat na Brexit die tijd weer terugkeert. Maar alleen het idee van achteruitgang vinden bewoners vervelend om over na te denken.

Kledingverkoopster McGrath: „Vroeger wilde je zo min mogelijk de grens over. Je wilde gewoon niet in de problemen komen met de politie en douane.” De controles waren streng, ook voor families want de dunbevolkte grensstreek stond bekend als uitstekende plek voor smokkel.

Wapens, benzine, sigaretten, drugs, prostituees en drank: hier kon het ongezien de grens over. Smokkel en georganiseerde misdaad was een belangrijke manier voor de protestante paramilitairen en het katholieke Iers Republikeinse Leger om tijdens de Troubles hun politieke strijd te financieren. Grensgemeenschappen als Belleek weten dat smokkel profiteert van verschillen. Verschillen in belastingtarieven, in wetten, in invoerregels, in maatschappelijke opvattingen, in geloof. Na Brexit is er weer een verschil. De ene oever van de Erne is deel van de Europese Unie, de andere niet.

Kledingverkoopster McGrath: „Als wij straks weer bij een douanepost onze papieren moeten laten zien, zou het voelen alsof je weer problemen zou kunnen krijgen. En dat zou zo’n gruwelijke zonde zijn.”

    • Melle Garschagen