Vermisten worden altijd mooier in de herinnering, zie vliegenier Saint-Exupéry

Misschien heeft het te maken met foto’s van Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) in vliegenierspak, maar ik ben geneigd zijn literaire stijl mannelijk, zelfs soldatesk te vinden. Veel korte zinnen. En zijn metaforen? Altijd in de roos. Geen sierlijke, maar een krachtige stijl (waar ongetwijfeld lang aan geschaafd is). Uitermate geschikt om avonturen uit de pionierstijd van de luchtvaart te beschrijven, zoals in zijn meeslepende boeken Nachtvlucht en Aarde der mensen. Voor De kleine prins, het sprookje dat hem wereldberoemd maakte, ben ik minder gevoelig.

In Oorlogsvlieger (Pilote de guerre, 1942) krijgt Saint-Ex, zoals hij algemeen genoemd wordt, opdracht een riskante verkenningsvlucht boven Frankrijk uit te voeren. Het is 23 mei 1940: het Franse leger trekt zich in wanorde terug voor de oprukkende Duitsers.

In het eerste deel van de vlucht, zo wordt kapitein Saint-Ex voorspeld, zal hij te maken krijgen met Duitse jachtvliegtuigen die zich ‘als sperwers’ op hem zullen storten, en in het tweede deel moet hij, om troepenconcentraties te fotograferen, zo laag vliegen dat hij binnen bereik van afweergeschut komt – bovendien is een parachutesprong op die hoogte niet meer mogelijk. Het is in feite ‘een zelfmoordmissie’. ‘Goed, commandant.’

Smakelijk vertelt Saint-Ex hoe het is om op tien kilometer hoogte met bevroren mitrailleurs en stuurinstrumenten te vliegen, en hoe hij later zigzaggend het spervuur vanaf de grond (‘ik zit midden in een dicht bos van lanssteken’) probeert te ontwijken.

Maar wat deze mysterieuze auteur schrijft is altijd veel meer dan een jongensboek: tijdens de vlucht komen jeugdherinneringen in hem op, hij denkt na over zijn stervensbereidheid en de verbondenheid met zijn kameraden. En het zien van de stroom vluchtelingen op Frankrijks wegen inspireert hem zowel tot diep medeleven als tot filosofische gedachten over de nederlaag en het raderwerk van het bestuurlijke apparaat. Dat hij in 1942 met zo veel overzicht kon schrijven over de onoverzichtelijke oorlog is verrassend; kennelijk beschikte hij als vliegenier werkelijk over een weids perspectief.

Helaas, terwijl Saint-Ex zijn kist tegen alle verwachting in veilig aan de grond zet, missie geslaagd, loopt zijn verhaal door een onhandige manoeuvre averij op: Oorlogsvlieger eindigt met een warrige morele les van dertig bladzijden over de Mens als Afgezant van God. Die beschouwing had de schrijver ons moeten besparen. Toegegeven, idealisme en een zeker pathos hoorden ook bij hem.

Van een verkenningsvlucht in 1944 keerde Antoine de Saint-Exupéry niet terug. In Oorlogsvlieger schrijft hij: ‘Vermisten worden altijd mooier in de herinnering’.