Undercoveroperaties politie meestal ineffectief

Opsporingsmethoden

Onderzoeker brengt voor het eerst in kaart wat zwaarste middelen van opsporing nu werkelijk opleveren.

Undercoveractie politie Foto Olivier Middendorp

Het overgrote deel van de undercoveroperaties van de politie loopt op niets uit. Slechts in zeven van de 34 keren dat in peiljaar 2004 – inzage in recentere dossiers was niet mogelijk – dit middel werd gebruikt bij een politieoperatie, leidde dat tot bruikbare informatie voor strafrechtelijke vervolging. Contact met verdachten verloopt onvoorspelbaar, een vooropgezette drugsdeal, bedoeld om een verdachte tot verkoop te verleiden, gaat plots niet door of criminelen doen aan grootspraak – en kunnen een partij drugs helemaal niet leveren.

Voor het eerst is systematisch in kaart gebracht wat de zwaarste middelen van opsporing – infiltratie, pseudokoop en het stelselmatig inwinnen van informatie – werkelijk opleveren om bij georganiseerde criminaliteit tot een veroordeling te komen. Onderzoeker Edwin Kruisbergen van het Wetenschappelijk Onderzoeks– en Documentatiecentrum van het ministerie van Veiligheid en Justitie kreeg daartoe bij uitzondering toegang tot de dossiers waarin zulke opsporingsmiddelen waren toegestaan, gebruikt door agenten van de eenheid Werken Onder Dekmantel. Deze maandag promoveert hij op zijn onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Lees ook het achtergrondverhaal over de undercoveroperaties van de politie: Vrienden worden met een verdachte

Ook voor infiltratie in een criminele organisatie bekeek Kruisbergen de resultaten. Van alle 23 aanvragen tussen 2000 en 2005 waren zes operaties nuttig bij een veroordeling. Het onderzoek maakt volgens Kruisbergen duidelijk dat de politie bij het inzetten van een infiltrant veel minder vaak aan de touwtjes trekt dan gedacht. Vaker misleidt de crimineel de agent dan andersom. Ook blijken agenten infiltratie in een criminele organisatie, waarvoor wettelijk de strengste voorwaarden gelden, lang niet altijd als zo ingrijpend te ervaren als het lichtere middel van stelselmatig informatie inwinnen, waarbij ze soms vrienden moeten worden met een verdachte.

Daarnaast bekeek Kruisbergen voor zijn onderzoek hoe het afpakken van crimineel geld door de overheid verliep. Van 102 veroordeelde daders ging hij de totale rechtsgang na, tot aan de Hoge Raad, en berekende hoeveel zij uiteindelijk betaalden aan de Staat. Van de geëiste 62 miljoen euro werd er in eerste aanleg 46 miljoen toegewezen en uiteindelijk ruim 11 miljoen euro geïncasseerd. Het grote verschil wijt hij aan onduidelijkheid bij de rechterlijke macht over wat een crimineel verdient en hoe je zijn winsten berekent. Trek je bijvoorbeeld de kosten voor, zeg, grondstoffen van drugs eraf? En wat doe je als een crimineel verliezen maakt doordat een partij drugs niet wordt geleverd?