Recensie

Zintuigen van Rembrandt opnieuw samen

Vroeg werk

In het Rembrandthuis zijn voor het eerst de werken over de vijf zintuigen verenigd die Rembrandt schilderde toen hij zo’n achttien jaar oud was.

Ze liggen er onopvallend bij, in een vitrine in het Rembrandthuis. Vier schilderijtjes van elk zo’n twintig centimeter hoog. Een ervan dook in 2014 op bij een veiling in New Jersey als een onbekend negentiende-eeuws schilderij. Slechts enkelen zagen dat het moest gaan om een werk van niemand minder dan Rembrandt. De richtprijs van hooguit 800 dollar was dan ook bijna verduizendvoudigd toen het lot werd afgeslagen. Toch had de koper in 2014 voor 870.000 dollar een buitenkans, want op de kunstbeurs TEFAF een jaar later ging het aankoopbedrag nog wel een paar keer over de kop voordat het schilderij in bezit kwam van de Amerikaanse verzamelaar Thomas S. Kaplan, die het onderbracht in zijn fameuze Leiden Collection in New York.

Bezwijmde jongeman

Het schilderij stelt een klein tafereeltje voor waarin een chirurgijn een aderlating uitvoert. De patiënt is flauwgevallen. De arts poogt hem bij te brengen met een doekje met ammonia. Dat het een verwijzing betreft naar een van de vijf zintuigen blijkt uit de andere schilderijen. Ze sluiten er wat betreft afmetingen, compositie en stijl zo goed bij aan dat het wel om een serie moet gaan.

Het reukvermogen van de bezwijmde jongeman vindt complementen in respectievelijk het gehoor dat wordt bekoord door een groepje zangers, het gezicht dat een handje wordt geholpen door een brillenverkoper, en het gevoel dat op de proef wordt gesteld door een operatie door een onbehouwen charlatan.

Op grond van de ruwe penseelstreek en de karikaturale koppen zijn deze schilderijen wel toegeschreven aan een navolger van Rembrandt, die diens vroege stijl op een overdreven manier imiteerde. Maar het nieuw ontdekte schilderij is als enige van het rijtje voorzien van Rembrandts monogram. Samen met de recente restauratie heeft dat de twijfels over het auteurschap weggenomen, waarmee deze schilderijen de vroegst bekende zijn van Rembrandt. Hij moet ze omstreeks 1624 hebben geschilderd, toen hij zo’n achttien jaar oud was.

Vaak worden de zintuigen weergegeven door middel van attributen als muziekinstrumenten, spiegels en bloemen. Rembrandt heeft gekozen voor allegorische uitbeeldingen in de vorm van satirische scènes met telkens drie, in heldere kleuren geschilderde halffiguren die het grootste deel van de compositie innemen. Voor het eerst zijn De Flauwgevallen patiënt en twee andere zintuigen uit Kaplans collectie herenigd met De Brillenverkoper uit de Leidse Lakenhal. Hoopvol is een vijfde plaats, voor de vooralsnog spoorloze ‘smaak’, in de vitrine in het Rembrandthuis opengelaten.