Van YouTube naar Japan voor kalligrafieles

De kunst van Japanse kalligrafie leer je het beste in Japan. Fotoredacteur Paula van Akkeren reisde voor ruim een maand naar Tokio. Aan de hand genomen door de tachtigjarige Saiso, dompelde ze zich onder in de kunst en de cultuur.

Saiso Shimada tijdens het liefdadigheidsevenement .

„I want to cultivate a new kind of calligraphy style.
I want to connect my mind with the energy of nature.
I hope my work will unite the earth with the universe.”

Toen ik deze woorden van Saiso Shimada op haar website zag, werd mijn nieuwsgierigheid geprikkeld. Wie is deze vrouw die van Japanse kalligrafie haar levenswerk maakte? Ik bekeek haar filmpjes en zag haar aan het werk. Een dame van bijna tachtig, in opperste concentratie. Met ferme stroken vulde zij het papier. Gedreven. Beheerst. Ik raakte in de ban.

Japanse zenmeester

„Ik wist toen nog niet zo veel van Japanse kalligrafie. Een paar weken voordat ik Saiso Shimada ontdekte, had ik in Groningen een weekend lang een workshop kalligrafie gevolgd bij een Japanse zenmeester. Een collega wees me erop.

Paula krijgt les in een tempel in Tokio.
Paula krijgt les in een tempel in Tokio.
Paula krijgt les in een tempel in Tokio.

Japanse kalligrafie – ook wel shodo genoemd – is een traditie waarbij het wezen van een mens in karakters tot uiting komt. Net als bij penseelstreken in de schilderkunst. Bij mijn eerste kennismaking met de kalligrafie dacht ik meteen: wat een prachtige kunstvorm! En ook: wat een schitterende cultuur.

De Japanse zenmeester in Groningen leerde mij niet alleen de basis van de kalligrafie, maar we mediteerden ook samen, elke ochtend om zes uur stipt. We aten rijst uit Japanse kommetjes. Ik merkte dat ik steeds meer afstand nam van de jachtige wereld waarin ik werk: de dagbladjournalistiek.

„Vooral de abstracte grafische kant van de kalligrafie sprak mij aan. Op de kunstacademie werkte ik al graag met inkt en penseel. Dat ik mijn persoonlijkheid in een simpele lijn kan leggen, fascineerde mij nu. ‘Geen lijn is hetzelfde’, zei de zenmeester. ‘Jij zet een andere lijn dan ik.’ Hij legde zijn hand op de mijne om het voor te doen. Eén vloeiende beweging.

Les in Japan

„Na de workshop in Groningen liet de Japanse kalligrafie me niet meer los. Ik zocht naar manieren om me verder te bekwamen. En toen stuitte ik dus al googelend op Saiso Shimada. In een cursus op YouTube zegt zij: ‘Karakters en kalligrafie zijn verschillende dingen. Karakters zijn slechts vormen, of woorden die met het blote oog waarneembaar zijn. Het belangrijkste doel van een karakter is de betekenis van een woord onthullen – en er mooi uitzien. Kalligrafie is een uitdrukking van de oneindige energie van het universum zonder kleur of vorm. Het is een uitdrukking van het echte zelf – een probleem voor de geest.’

„Haar woorden raakten mij. Ik aarzelde geen moment en stuurde Saiso een mail. ‘Ik ben Paula en ik volg uw lessen op internet’, schreef ik. ‘Geeft u ook privélessen in Japan?’

In het Japans staat hier Dai Dõ Mu Mon, ‘goede weg, geen poort’. Wat zoiets betekent als: op het pad naar verlichting staan geen hekken. Kalligrafie Paula van Akkeren

„Prompt kwam er een antwoord terug – in goed Engels. ‘U bent van harte welkom, in oktober of in januari.’ Volgens Saiso deed ik er goed aan een maand voor de lessen uit te trekken. Om de Japanse kalligrafie onder de knie te krijgen, heb je tijd nodig. Drie keer per week drie uur les, stelde zij voor. De rest van mijn tijd kon ik zelf invullen. Collega’s vroegen of ik het niet eng vond: reizen naar een land waar ik niets van af wist. ‘Nee, hoor’, zei ik. ‘Ik ga gewoon.’

Toen ik op mijn eerste lesdag de trein uitstapte, zag ik overal oude dametjes.

„Ik koos voor het najaar, januari leek mij te koud voor een Japans avontuur. Dat betekende wel dat ik nog maar vier weken had om de reis te regelen. Lang verlof aanvragen, ticket kopen, onderkomen zoeken. En ik moest bedenken wat ik ging doen op de dagen dat ik géén lessen volgde. Naar dat onderkomen heb ik best lang moeten zoeken. Tokio is een giga-grote, dure stad met bijna achttien miljoen mensen.

Saiso woonde even buiten Tokio. Uiteindelijk vond ik via Airbnb een plek in Sumida, een van de weinige wijken van Tokio die tijdens de oorlog niet gebombardeerd werd. Eigenaar Yozo, een vriendelijke fotograaf, wilde zijn ‘Sheepstudio’ voor een schappelijke prijs verhuren. Hij zorgde voor een tafel en een lamp, zodat ik ’s avonds kon oefenen met kalligrafie. Als ik wilde mocht ik aan het eind van mijn verblijf zelfs in zijn studio exposeren.

Cultuurverschillen

„Bijna elke avond stond ik achter die tafel te oefenen. Na een zelf gekookt maal, want ik bakte liever mijn eigen vis dan in een restaurant te eten. Japanse restaurants zijn afgesloten van de buitenwereld. Bij de entree hangt een menu, maar gordijnen belemmeren verder het zicht. En waarom zou ik uit eten gaan als ik mij achter het gasfornuis een inwoner van Tokio waande?

Tips van correspondent Kjeld Duits: Ga je naar Tokio? Dit zijn de hotspots

„Vanuit mijn studio was het drie kwartier met de trein naar het buitenstadje waar Saiso woont. Ik had een wifi walker gehuurd om mijn weg te kunnen bepalen. Zonder internet had ik Tokio niet overleefd. Ik spreek geen Japans, er hangen nergens straatborden, gebouwen staan kriskras door elkaar. Zie in zo’n doolhof maar eens een galerie of boekwinkel te vinden. Hoe vaak ik door Google niet de verkeerde kant uit ben gestuurd!

Google Translate

„Toen ik op mijn eerste lesdag de trein uitstapte, zag ik overal oude dametjes. Tot daar plots Saiso voor mij stond: een vrouw met bril en een wat strenge blik. Haar Engels was – anders dan haar mails deden vermoeden – niet best. Ze snapte wat ik zei, maar terug praten ging moeilijk. Ik vermoed dat ze Google Translate gebruikte in haar e-mails.

„Het was een warme dag. Saiso droeg een paraplu tegen de felle zon. In haar huis viel mijn oog meteen op de mooie kimono in de Japanse kamer met tatami – stromatten. Ze opende de schuifdeuren en we gingen zitten. Ze haalde papier tevoorschijn en ik deed haar na. Precies zoals op het YouTube-filmpje.

In het Japans: Mu Kan Sho, ‘niet warm koud’. Zenmeesters menen dat je in totale concentratie niets meer voelt van een ongemakkelijke omgeving. Kalligrafie Paula van Akkeren

„De eerste drie lessen was het vooral aftasten. Wat verwachtte zij van mij en ik van haar? Volgens Saiso is je ‘ik’ niet belangrijk bij kalligrafie. Wie de kunst wil beheersen, moet door middel van ademhaling controle krijgen over het penseel. ‘Paula, je zit in je hoofd’, kreeg ik vaak te horen. Ik was stijver in mijn houding dan ik dacht.

Het begin: korrelige lijnen

„In het begin was het soms frustrerend. Dan duwde ik te hard met mijn penseel en raakte ik door mijn inkt heen. Mijn lijnen waren korrelig of ongelijkmatig. Maar hoe moeilijk het soms ook was, ik was blij met de uitdaging. ‘Oefenen, oefenen, oefenen’, hield Saiso mij voor.

„Het moment dat ik de smaak te pakken kreeg – twee weken na mijn aankomst – staat mij nog helder voor de geest. Mijn broer was jarig en ik wilde hem verrassen. ‘Hoe schrijf je Ruud in het Japans?’, vroeg ik Saiso. Na veel oefenen ontstond een connectie tussen mijn hoofd, mijn lijf en het papier. Zelfs Saiso begon instemmend te knikken. Ze vond het fijn te zien dat haar leerling vooruitgang boekte.

„Ik merkte dat Saiso langzaam begon te wennen aan mijn Europese gewoonten. In het begin vond zij het nog gek dat ik haar bij aankomst en vertrek drie zoenen gaf – Japanners raken elkaar niet snel aan. Maar na verloop van tijd liet zij haar reserves varen.
„We bezochten samen een winkel waar zij haar benodigdheden koopt: papier, inkt en penselen. Toen ik vertelde dat ik wat spullen naar Nederland wilde versturen, regelde zij de verzending.

„Op dinsdag had Saiso meerdere leerlingen. Zo kon ik zien hoe anderen kalligrafeerden. Ik ontdekte dat er allerlei technieken, stijlen en papiersoorten zijn. ‘Dit papier wordt in een nabijgelegen fabriek geschept’, vertelde Saiso. ‘Vind je het leuk als ik een bezoek regel?’ Niet veel later hingen wij in die fabriek boven een grote bak met water.

„In mijn tweede week organiseerde Saiso een charity event voor de overlevenden van de kernramp in Fukushima. Mijn aanbod om te helpen bij de organisatie werd aangenomen. Saiso gaf een optreden met Masaki Nakamura, een Japanse fluitist die net terug was van een optreden op het Amsterdam Dance Event. Het publiek deed onder leiding van Saiso kalligrafische oefeningen. We aten lunch in een kring.

Moeilijk afscheid

„Ja, ik durf wel te zeggen dat Saiso en ik tegen het eind van mijn verblijf een warme band hadden opgebouwd. Afscheid nemen vond ik best moeilijk, maar ik troostte mezelf met de gedachte dat ik haar komende zomer weer zie, als zij een expositie heeft in Parijs.

„Na mijn verblijf in Tokio had ik nog één week in Japan tegoed. Die wilde ik onder meer gebruiken om Kodo Chijiiwa, een kunstenaar op het eiland Yakushima, te bezoeken. Afgelopen zomer kocht ik werk van hem op een expositie in Arles. Toen ik destijds een praatje met de kunstenaar maakte, zei hij: ‘Zoek me op als je een keer in Japan bent’. Een paar maanden later sliep ik in het guesthouse van zijn familie.

Waar ter wereld wordt de lunch geserveerd in vijftien schaaltjes?

„Na de drukte van Tokio voelde het dunbevolkte, subtropische Yakushima als een weldaad. Het verbaasde mij niet dat de Duitse fotograaf Thomas Struth daar eind jaren negentig op een berg klom voor zijn serie Paradise. ‘Weet je waar Struth die foto’s heeft gemaakt?’, vroeg ik Kodo. Met een gids klom ik op zijn aanwijzingen de berg op en maakte dezelfde foto, maar dan zeventien jaar later.

Wat staat hier? In het Japans: Ichi Go Ichi E, wat zoiets betekent als: elk moment is uniek, een nieuw moment kan erop lijken, maar is nooit hetzelfde. Kalligrafie Paula van Akkeren / NRC

„Ik was naar Japan gegaan om te leren kalligraferen volgens de methode van Saiso Shimada – wat mij aardig is gelukt. Maar ik ontdekte daar ook een prachtige nieuwe cultuur. Ik ken geen land met zulke beleefde inwoners. En ik ken geen land dat zó veel aandacht heeft voor details. Waar ter wereld wordt de lunch geserveerd in vijftien schaaltjes? Een paddenstoeltje boven op drie bonen. Een visuele beleving, ik hoop dat die traditie nooit verloren zal gaan.

„Toen mijn gastheer Yozo mij vroeg of ik in zijn Sheepstudio wilde exposeren, sloeg ik zijn aanbod af; ik had nog té veel te leren. Maar als alles volgens plan verloopt, ga ik volgend jaar terug naar Tokio. Aan mijn passie voor de kalligrafie zal het niet liggen. Die gaat nooit meer weg.

„Over passie gesproken… Mijn laatste nacht in Japan sliep ik in een hotel bij Osaka Airport, wel zo praktisch. Al riep het zinnetje ‘for adults only’ vragen op. Maar ja, de reviews waren prima. Bij de receptie keek men verbaasd: ‘Bent u alleen?’

Ze wezen mij naar mijn kamer, waar bij binnenkomst het grote karaoke-scherm opviel. Ik zag een massagestoel, een fruitautomaat en een jacuzzi. Maar ook: handboeien, een dildo en een hele kast met condooms. Ik heb daar in mijn eentje zó om gelachen. Waar zal ik eens mee beginnen?”

    • Danielle Pinedo