Heeft de iPhone ons leven te snel veroverd?

Tien jaar iPhone

Reclamecampagnes tegen smartphonegebruik, digital detox-vakanties, wetten tegen mailen na werktijd: de smartphone heeft een snelgroeiende tegenbeweging.

Beeld Arjen Born

Telefoonaanbieder Ben wil dat mensen „bordjeprik” gaan spelen bij mensen die aan de eettafel met hun smartphone zitten te pielen. Als je de lekkerste hapjes van hun bord steelt als ze zijn afgeleid, leggen ze de telefoon vanzelf weg, is de nieuwe reclameboodschap van het bedrijf.

Ben is niet de enige onderneming die de laatste tijd in reclames oproept om wat minder opgeslokt te worden door de smartphone. Ook onder meer cosmeticamerk Rituals en Nike deden dat, met slogans als ‘Time is precious’ en hashtags als #phonedownChristmas. Ze haken, tien jaar nadat de iPhone werd gelanceerd, in op de steeds grotere beweging tegen de invloed van smartphones. Opmerkelijk genoeg dus zelfs telefoonaanbieders.

De tegenbeweging komt niet uit de lucht vallen. Nog nooit veroverde een nieuwe technologie sneller de wereld dan de smartphone.

Midden in de nacht mobiel checken

Volgens de meeste schattingen zijn er nu minstens 2 miljard actieve exemplaren in gebruik– in veel ontwikkelde landen zijn er zelfs meer smartphones dan mensen. Facebook maakte onlangs bekend dat de gemiddelde app-gebruiker 50 minuten per dag zit te facebooken, en dat is nog maar één app. Afgelopen najaar bracht adviesbureau Deloitte een onderzoek uit waaruit bleek dat één op de drie mensen zelfs midden in de nacht zijn smartphone checkt op nieuwe berichten.

De smartphone raakt aan bijna alles: sociale contacten, werk, reizen, informatie, seks, slaap, gezondheid. Veel wordt efficiënter, sneller, makkelijker en goedkoper. Uber en Airbnb veroveren markten die voorheen muurvast zaten. WhatsApp liet in één klap vrijwel alle sms-inkomsten van telecombedrijven verdampen. Een hype als Pokémon Go komt en gaat sneller dan ooit. Er is geen bedrijfstak waar ‘disruptie’ niet aan de orde is en vrijwel altijd spelen smartphone-apps daarbij een sleutelrol.

Het is creatieve destructie in optima forma, vernieuwing schept én vernietigt. Maar de laatste tijd verschuift de nadruk in het debat over technologie van het creatieve naar het destructieve aspect van deze revolutie.

Zijn socialemedia-apps niet wel erg makkelijk platforms voor het verspreiden van kwaadaardig nepnieuws? Maakt de grote afhankelijkheid van smartphones ons niet erg kwetsbaar voor cyberaanvallen? Wie gluurt mee met onze appjes? Hoe schadelijk is de constante afleiding door pushberichten? Betaalt het handjevol bedrijven dat de dienst uitmaakt in de smartphone-economie eigenlijk wel zijn eerlijke deel aan belasting? Gaan sociale en psychologische veranderingen niet te snel?

Digitale burn-out

Klanten bij de lancering van de eerste iPhone in 2007. Foto EPA

De Duitse historicus Philipp Blom beschrijft in zijn boek De duizelingwekkende jaren hoe de gigantische technologische veranderingen in de periode 1900-1914 zorgden voor een nieuwe psychische aandoening, toen neurasthenie geheten. Destijds zorgden onder meer de telefoon en de telegraaf voor een revolutie in communicatie en informatie. De symptomen van de aandoening: hoofdpijn, bezorgdheid over geestelijke en lichamelijke gezondheid, prikkelbaarheid, depressieve klachten, angst en slaapproblemen. Dat klinkt verdacht veel als de klachten die we nu burn-out zouden noemen.

De Duitse hoogleraar informatica Alexander Markowetz legt in zijn recent verschenen boek Digitaler Burnout een verband tussen de stijging van het aantal mensen met een burn-out, de laatste jaren, en de smartphonerevolutie. De digitale burn-out als de neurasthenie van de 21e eeuw?

De constante stroom pushberichten, likes en e-mails wordt mensen in elk geval massaal te veel. En ze beschermen zichzelf steeds meer tegen te grote invloed van hun smartphone. Bedrijven die digital detox-diensten aanbieden, schieten als paddestoelen uit de grond. In sommige luxeresorts kunnen gasten hun smartphones in een kluis laten bewaren, om ze tegen hun schermverslaving te beschermen. Er zijn hotels die hun muren met speciale verf bedekken om alle smartphonesignalen te blokkeren. Gadgetmakers bedachten speciale kluisjes met een tijdslot om een smartphone in te leggen, zodat de gebruiker hemeven écht niet kan gebruiken. Er komen steeds meer apps die tijdelijk alle toegang tot de smartphone kunnen blokkeren. Technologie om technologie in te dammen wordt populairder.

Steve Jobs wist het al

Beeld Arjen Born

Het grote publiek, en handige commerciële bedrijven, ontdekt wat Apple-oprichter Steve Jobs al wist: vaak is het beter om níét achter een schermpje te zitten, om níét de hele tijd afgeleid te worden. In een interview dat in 2014 in The New York Times werd gepubliceerd gaf Jobs toe dat hij zijn kinderen niet op zijn nieuwste apparaten liet spelen. „We beperken de tijd die onze kinderen met technologie mogen doorbrengen”, zei hij.

Het enthousiasme over nieuwe technologie uit de beginjaren van de iPhone bekoelt snel. Destijds stonden zelfs journalisten juichend op de banken bij de presentatie van de nieuwe iPhones. Toen bestond technologiekritiek nog uit een mild-kritische recensie van het aantal gigabytes opslagruimte. Nu mengen bezorgde economen, psychologen en politici zich steeds nadrukkelijker in het publieke debat over de potentieel ontwrichtende gevolgen van overmatig of verkeerd gebruik van de smartphone en wordt harde kritiek op de uitwassen van de digitale samenleving mainstream.

Verkeersminister Melanie Schultz (VVD) riep eind vorig jaar telecombedrijven op te bedenken hoe smartphonegebruik in de auto technisch helemaal onmogelijk kan worden gemaakt. De Britse premier Theresa May zei onlangs zelfs dat zij smartphonegebruik in de auto net zo hard wil bestraffen als autorijden met met alcohol op. Een wet die 1 januari in Frankrijk inging, geeft werknemers het ‘recht om offline te zijn’ na werktijd. „Deze maatregelen zijn nodig om rustperiodes te respecteren, en om de balans tussen werk, gezin en persoonlijk leven zeker te stellen”, aldus het Franse ministerie van arbeid.

Overheden grijpen nu in omdat ze vinden dat bewustwording van de nadelen te langzaam gaat. Maar ze haken aan bij een veel bredere trend. De iPhone heeft in ongekend tempo het dagelijks leven veroverd. Nu begint het dagelijks leven langzaam wat terrein terug te veroveren.