Mysterieuze radioflitser geeft eerste geheimen prijs

Astronomie Een geheimzinnig object op 3 miljard lichtjaar van de aarde zendt af en toe ultrakorte radioflitsen uit. Astronomen weten nu waar ze het ding moeten zoeken.

De Very Large Array-opstelling van radiotelescopen in de VS. Foto iStock

Een raadselachtig hemelobject dat met flinke tussenpozen korte, maar intense pulsen radiostraling produceert, is iets minder geheimzinnig geworden. Een internationaal onderzoeksteam, met astronomen van vier Nederlandse instituten, is erin geslaagd om de locatie van de ‘snelle radioflitser’ vast te stellen. De radiopulsen komen uit een klein sterrenstelsel op drie miljard lichtjaar van de aarde.

Het hemelobject heet FRB 121102, naar Fast Radio Burst en zijn registratiedatum. FRB 121102 is het enige object in zijn soort dat bij herhaling snelle radioflitsen produceert. De flitsen duren slechts een fractie van een seconde. Met de Amerikaanse VLA-radiotelescoop – een opstelling van radioschotels vergelijkbaar met die in Westerbork – zijn in augustus en september 2016 negen radioflitsen van dit object geregistreerd. Enkele daarvan zijn ook waargenomen met een omvangrijk Europees netwerk van radiotelescopen, waarvan de gegevens in Dwingeloo worden verwerkt.

Het zijn met name deze laatste gegevens die uitsluitsel hebben gegeven over de herkomst van de radiopulsen. Opmerkelijk genoeg blijkt dat FRB 121102 vrijwel precies samenvalt met een ander object dat een vrijwel constante bron van radiostraling én zichtbaar licht is. Hun onderlinge afstand bedraagt minder dan 1.600 lichtjaar. Gezien de foutmarges in de positiemetingen is het niet ondenkbaar dat het om één en hetzelfde object gaat.

Hoe dan ook: nu astronomen weten waar ze de ‘repeterende’ radioflitser moeten zoeken, kunnen ze deze ook op andere golflengten in de gaten gaan houden. Dat moet uitsluitsel geven over het soort object dat de radiopulsen produceert. Het zou bijvoorbeeld kunnen gaan om het ineengestorte restant van een ontplofte ster of om een zwart gat dat gas uit zijn omgeving opslokt.

Maar over snelle radioflitsers is ook dan het laatste woord nog niet gesproken. FRB 121102 is immers een buitenbeentje onder de achttien snelle radioflitsers die bekend zijn. Van die overige objecten is steeds slechts één radiopuls gedetecteerd. Dat maakt het heel moeilijk om hun herkomst te achterhalen.

Aan dit onderzoek zijn drie wetenschappelijke publicaties gewijd, die woensdag in de tijdschriften Nature en Astrophysical Journal Letters zijn gepubliceerd. De resultaten zijn ook gepresenteerd tijdens de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society, die momenteel in Texas wordt gehouden.