Dit zijn de filmtrends van 2017

Vooruitkijken Met de Golden Globes dit weekend en de Oscars eind februari staan de eerste maanden van het nieuwe filmjaar traditiegetrouw in het teken van terugkijken. Maar de festivals van Sundance, Rotterdam en Berlijn zetten ook de agenda voor 2017, met programma’s over zwarte filmgeschiedenis.

Het voor de Oscars getipte 'Moonlight'

Is film een spiegel, of zelfs een seismograaf van onze tijd? Een venster op de wereld waarin we leven? Het zijn graag gebruikte metaforen om te zeggen dat films meer kunnen zijn dan entertainment en een geldmachine voor de media-industrie. Om te begrijpen waarom ze zoveel impact hebben dat de filmgeschiedenis als een gigantisch collectief onderbewuste onder onze maatschappij broeit en borrelt.

Maar wat zegt het dan dat de Hollywoodkalender in 2017 gedicteerd wordt door dezelfde blockbusters, reboots en uitdijende universums van superhelden- en franchisefilmseries die we bij wijze van spreken het afgelopen jaar en het jaar daarvoor ook al hebben gezien? Er komt een nieuwe Star Wars-film aan en Spider-Man keert terug, evenals Batman, al is het een Lego-versie. Sciencefictionklassiekers als Alien en Blade Runner worden opgepoetst. Disney gaat met Beauty and the Beast verder met het in een live action-jasje steken en recyclen van z’n klassieke tekenfilms. Er komen films over Wonder Woman, Wolverine, Thor, King Kong en de Guardians of the Galaxy. Alleen Christopher Nolans deels in Nederland opgenomen oorlogsfilm Dunkirk (verwacht in de zomer) belooft ouderwets spektakel zonder superhelden.

Trailer Beauty and the Beast

Als je deze eeuwige wederkeer van verhalen en personages ergens mee moet vergelijken, dan is het met het repertoiretheater, waarin je elk seizoen wel een Hamlet op de planken kunt brengen en het er niet om gaat dat we zijn verhaal voor het eerst horen, maar om te ontdekken wat de regisseur ermee heeft gedaan. De toeschouwers delen een gemeenschappelijk referentiekader. Mainstreamfilms zijn daarmee definitief burgergoed geworden.

Opvallend is ook dat Amerikaanse film- en mediaproducties steeds weer nieuwe manieren bedenken om het hedendaagse terrorisme te vermarkten. Deels om het te begrijpen, terwijl ze tegelijkertijd beseffen dat paranoia uitstekend entertainment oplevert. Maar liefst twee films over de aanslag op de marathon van Boston in 2013 staan op stapel. Deze maand nog mag politieagent Mark Wahlberg in Patriots Day de klopjacht op de verdachten leiden. In Stronger wordt het verhaal verteld vanuit het perspectief van ooggetuige Jeff Bauman, die beide benen verloor, gespeeld door Jake Gyllenhaal.

Het gaat om de held

Een ander fascinerend bijverschijnsel is dat sterren er eigenlijk steeds minder toe doen. Het gaat om de held. Om het verhaal. Natuurlijk komen er weer films aan met Clooney (zwarte jarenvijftigkomedie Suburbicon), Cruise (als drugs-smokkelende CIA-agent in American Made), Damon (in Zhang Yimous The Great Wall) en Pitt (de oorlog-in-Afghanistan-satire War Machine). Maar dat zijn zogeheten middenfilms, een klassement dat van levensbelang is voor de doorstroming van talent en innovatie naar de top maar door thuiskijken en tv het meest onder druk staat, waardoor de kloof tussen kunst en commercie weer net zo groot is als voor de postmoderne jaren.

In een veelgedeeld interview op sociale media verklaarde oude meester Martin Scorsese de cinema voor de zoveelste keer dood. Ook dat is een constante in de filmgeschiedenis. Er is geen kunstvorm die zo vaak ten grave wordt gedragen. Zijn nieuwe film Silence, over twee jezuïtische priesters wier geloof op de proef wordt gesteld tijdens een reddingsmissie in zeventiende-eeuws Japan, draait vanaf begin februari in de Nederlandse bioscopen. Het is verleidelijk om er hedendaagse parallellen in te zoeken, over de clash tussen geloofs- en waardesystemen, over de vraag of de ene of de andere god nu eigenlijk zoveel uitmaakt. Maar de film is meer een spiegel van zijn eigen worstelingen met het geloof, want Scorsese is al dertig jaar met de film bezig, sinds The Last Temptation of Christ (1988). Zijn dood van de cinema is vooral weemoed naar de tijd van de films waarmee hij opgroeide. De door velen bejubelde creatieve vrijheid op televisie vindt hij relatief: zijn ervaring met Boardwalk Empire en Vinyl was dat er juist helemaal niet zoveel mogelijk was. We krijgen trouwens de gelegenheid om het hem zelf nog eens te horen zeggen, want het EYE Filmmuseum wijdt deze zomer een grote tentoonstelling plus retrospectief aan zijn werk.

Trailer Silence

Pretparkfilms

Scorsese heeft wel gelijk dat we voor echte vernieuwingen niet naar de „pretparkfilms” uit Hollywood moeten kijken. Die zijn te vinden op de grote en kleinere filmfestivals. Het begin van het filmjaar mag met de Golden Globes dit weekend en de Oscars in februari dan traditiegetrouw in het teken van terugkijken staan, de filmfestivals van Sundance (waar films als Boyhood en Whiplash werden gelanceerd), Rotterdam en Berlijn geven een idee van wat we buiten de multiplexen kunnen verwachten. Dat zijn geen festivals om met een kant-en-klaar lijstje namen naartoe te gaan. Daar moet je ze ontdekken.

Opmerkelijk is dat zowel Rotterdam als Berlijn met een programma over zwarte filmgeschiedenis komt. Het voor de Oscars getipte Moonlight is de sleutelfilm in het Rotterdamse ‘Black Rebels’ en onder de noemer ‘Reclaiming Black History’ zijn in Berlijn sterke films als Raoul Pecks I Am Not Your Negro te zien.

Trailer Moonlight

Representatie voor en achter de camera zal ook in 2017 een groot thema blijven. Het ziet er nog niet erg hoopvol uit. De releaselijst van de eerste drie maanden van het jaar geeft bijvoorbeeld slechts een handvol vrouwelijke regisseurs te zien. Het Filmfestival Berlijn doet het beter dan de Nederlandse distributeurs. Het competitieprogramma is nog niet helemaal bekend, maar er prijken al vier namen van ervaren Europese maaksters op de lijst: de Hongaarzse Ildiko Enyedi, Teresa Villaverde uit Portugal, de Engelse Sally Potter en Agnieszka Holland uit Polen. Van deze auteurs moeten we de echte reflectie op de problemen en verschijnselen van onze tijd verwachten. Niet Pirates of the Caribbean-bedenker Gore Verbinski (deel 5 in mei) staat momenteel in de vluchtelingenkampen van Calais te filmen. Maar Michael Haneke. Al zullen beide films in mei in Cannes ongetwijfeld broederlijk naast elkaar geprogrammeerd staan.