Column

Over de totale gekte van koning Herodes

Hoe wreed Herodes was, zegt Laurens Hogebrink, dat weten we wel. Volgens de Bijbel liet hij in Bethlehem alle jongetjes van twee jaar en jonger ombrengen toen de magiërs uit het Oosten – vrijdag is het Driekoningen – hem hadden verteld dat de nieuwe koning van de Joden daar geboren was. Maar weten we ook hoe krankzinnig Herodes aan het eind van zijn leven was? De politieke situatie in Judea liep na zijn dood volslagen uit de hand. Demonstraties op het Tempelplein in Jeruzalem, duizenden doden, overal opstanden. Uiteindelijk moet de gouverneur van Syrië, Publius Quinctilius Varus – hij zou later drie legioenen verliezen in de slag bij het Teutoburgerwoud – de orde komen herstellen. Platgebrande dorpen en 2.000 Joodse rebellen die eindigen aan het kruis.

Hogebrink is theoloog en werkte tot zijn pensionering voor de Hervormde Kerk. „Moet je dit lezen”, zegt hij terwijl hij me deel 17 van Jewish Antiquities geeft, het levenswerk van de Romeins-Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus (37-100 n. Chr.).

Links de tekst in het Grieks, rechts de Engelse vertaling. Vanaf pagina 243 een minutieuze beschrijving van Herodes op zijn sterfbed. De vazalkoning van de Romeinen had verschrikkelijke jeuk en wilde zichzelf voortdurend krabben. Zijn darmen waren ontstoken, zijn voeten etterden, zijn edele delen waren zo aangetast door gangreen dat de wormen eruit kropen. Stuiptrekkingen, ademnood. En dan de voor hem onverdraaglijke gedachte dat de Joden geen traan om hem zouden laten.

Maar daar had hij wat op gevonden. Hij liet leden van alle vooraanstaande families opsluiten in het hippodroom en gaf zijn zuster Salome en haar man opdracht hen te doden zodra hij zijn laatste adem had uitgeblazen. Zo zou het land in diepe rouw zijn bij zijn begrafenis. Kort daarna vraagt hij om een appel en een mes – hij schilde zijn fruit altijd zelf – en maakt een gebaar alsof hij zichzelf wil steken. Zijn neef Achiab houdt hem tegen en schreeuwt zo hard dat Herodes’ zoon Antipater, die in ongenade is gevallen en geboeid in de kerker ligt, denkt dat het eindelijk gebeurd is met zijn vader. „Maak me los”, zegt hij tegen zijn bewakers. „De troon is nu van mij.” Te vroeg gejuicht. Als Herodes dit hoort, werkt hij zich met zijn laatste beetje kracht omhoog op zijn elleboog en beveelt zijn lijfwacht om Antipater onmiddellijk te executeren.

Na Herodes’ dood wordt het rijk verdeeld onder drie nog levende zonen. De oudste, Archelaus, maakt er zo’n puinhoop van dat de Joden keizer Augustus zelf smeken om bij de Romeinse provincie Syrië te worden ondergebracht.

Jannetje Koelewijn (j.koelewijn@nrc.nl) vervangt Jutta Chorus.