In 2017 zoekt de wereld een nieuw evenwicht

Geopolitiek

Drie mannen – Trump, Poetin en Xi – domineren dit jaar de wereldagenda. En drie vrouwen – May, Merkel, Le Pen – bepalen de toekomst van Europa.

Voorspellen is onweerstaanbaar, want gevaarlijk. Als het gaat om de geopolitieke verhoudingen in 2017 is het niet minder dan overmoed. Toch zijn er, turend in de mist van het nieuwe jaar, wel contouren te onderscheiden.

Verenigde Staten: Trumps America First

Het grootste bekende vraagteken is Donald J. Trump, die op 20 januari wordt geïnaugureerd als de 45ste president. Zijn program is America First, zijn aanpak eigengereid, zijn stijl brutaal. Hij heeft er sinds zijn verkiezing geen enkele twijfel over laten bestaan dat hij wil breken met het verleden.

Trump heeft de sleutels van het Witte Huis nog niet in handen, maar heeft zich wel al over de porseleinkast ontfermd. De relaties met China, Europese NAVO-partners en de Palestijnen heeft hij op scherp gesteld. Onverwachte, abrupte koerswijzigingen, doorgevoerd door een man met weinig ervaring: de mondiale elite van beleidsmakers en analisten is sinds november op haar hoede. Hoeveel schade zal Trump toebrengen aan de internationale orde, zoals die na de Tweede Wereldoorlog onder leiding van de VS is ontstaan?

Lees ook: Trumps buitenlands beleid wordt radicaal anders – en grillig

Eigenlijk is dat de verkeerde vraag. Trump wordt president op een moment dat die ‘Amerikaanse’ wereldorde al in beweging ís. Na 1945 hebben de Verenigde Staten consequent een systeem van internationale instellingen en regels opgebouwd om handel en welvaart, vrede en democratie te garanderen. Dat systeem is niet meer van deze tijd, schrijft, bijvoorbeeld, de politicoloog Michael J. Mazarr in het januarinummer van vakblad Foreign Affairs.

„Ontevreden landen als China en Rusland zien het [systeem, red.] als onrechtvaardig en in de hele wereld zijn mensen boos over de economische en sociale prijs die ze voor globalisering hebben betaald.”

Foto Evan Vucci/AP

In Washington, schrijft Mazarr, werkzaam bij een onderzoeksbureau van het Amerikaanse leger, heeft iedereen de neiging om het Amerikaanse systeem te herstellen. Niet doen, adviseert hij. „De VS moeten leren omgaan met het gediversifieerde, pluralistische systeem dat nu ontstaat – een systeem met een grote rol voor opkomende machten en meer mogelijkheden voor andere landen dan de VS om leiding te geven.”

Of Trump die multipolaire wereld van Mazarr ook ziet is niet bekend. Wel heeft hij al duidelijk gemaakt dat hij niet van plan is om de wereldorde te verdedigen omwille van de wereldorde. Hij komt alleen op voor de wereldorde als de VS er direct van profiteren.

Lees ook: Superego’s Xi en Trump laten weinig ruimte voor compromissen

Over de Verenigde Naties, waar deze week de nieuwe secretaris-generaal António Guterres aantrad, liet Trump zich alvast laatdunkend uit. Van zijn Europese NAVO-partners verwacht hij grotere bijdragen en vooralsnog vraagt de alliantie zich af of Trump het nieuwe hoofdkwartier in Brussel dit jaar wel wil komen openen. Spannender is de vraag wat hij zal doen met die andere twee grote jongens op het schoolplein: de Russische president Vladimir Poetin en de Chinese leider Xi Jinping.

Rusland: Poetin staat te grijnzen

Poetin heeft een paar jaar geleden zijn vaste hoek verlaten, het conflict gezocht, en staat nu midden op het plein uitdagend te grijnzen. Hij annexeerde de Krim, mengde zich in het conflict in Oekraïne en hielp de Syrische president Assad aan een overwinning in het belegerde Oost-Aleppo, waar de VS het andere kamp steunden. Vervolgens presenteerde Rusland – samen met NAVO-partner Turkije en Iran, maar buiten de VS om – een toekomstplan voor Syrië, dat deze maand in Astana (Kazachstan) besproken moet worden. Hoezo Amerikaanse wereldorde?

Tussen Poetin en Trump heeft zich een opvallende, virtuele Männerfreundschaft ontwikkeld. Toen de CIA zei dat Russische hackers hadden ingebroken in Amerikaanse computers om de verkiezingen te beïnvloeden, viel Trump zijn eigen geheime dienst af. Toen Poetin besloot om de uitzetting van Russische diplomaten door Obama – als vergelding voor die hacks – niet met gelijke munt betaald te zetten, zei Trump dat dat een slimme zet van Poetin was. Waarom keert een aankomend president zich zo openlijk tegen zijn voorganger én zijn geheime diensten door het op te nemen voor een niet-zo-bevriend staatshoofd?

Dat Trump een nieuw gesprek met Rusland zoekt is op zich gunstig. Nu ligt de dialoog stil en lopen de spanningen alleen maar op. Maar wat wil Trump precies? Poetin zou graag zien dat de NAVO, net begonnen aan herbewapening van de oostgrens, weer gas terugneemt en dat de sancties, waarmee het Westen de Russen strafte voor Oekraïne en de Krim, worden geschrapt.

Maar wat wil Trump in ruil en hoever is hij bereid te gaan? Zal hij bijvoorbeeld een Russische invloedssfeer erkennen ten oosten van de huidige NAVO-grens?

Op zoek naar motieven voor zijn Russische knuffelkoers suggereerde The Washington Post in een hoofdredactioneel commentaar dat hij zich misschien wel laat leiden door privébelangen en riep hem op eventuele zakelijke transacties openbaar te maken.

China: Xi zegt ook: wij eerst

De Chinese leider Xi Jinping is in vijf jaar uitgegroeid tot een van de machtigste leiders sinds het bestaan van het moderne China, en in oktober vorig jaar door de Communistische Partij onderscheiden met het predikaat ‘kernleider’. Ook hij laat er geen twijfel over bestaan dat hij zijn vleugels wil uitslaan en in de wereld pal zal staan voor het Chinese belang.

Foto Lan Hongguang/AP)

Zo spuit hij eilanden op in de Zuid-Chinese Zee met een militair-strategische functie. En probeert hij landen in de regio aan zich te binden, zoals Maleisië en de Filippijnen. En hij maakt zich sterk voor een groot regionaal handelsakkoord, het RCEP, een verband van 16 landen, samen goed voor 3,4 miljard inwoners en eenderde van het bruto mondiaal product. De VS horen niet bij de club, traditionele Amerikaanse bondgenoten als Zuid-Korea wél. Voor Xi is het China First.

Trump ging al tijdens zijn verkiezingscampagne op ramkoers met China en heeft er als aankomend president nog een schepje bovenop gedaan. Hij sprak met de leider van Taiwan, een land waarmee de VS formeel geen diplomatieke betrekkingen onderhouden omdat Beijing het als een deel van China ziet. Ook verkettert Trump China graag als vijand van Amerikaanse werknemers en dreigt hij met protectionisme. Reken voorlopig op veel geknetter op de lijn Washington-Beijing over handel.

Er zijn geen aanwijzingen dat Trump zich zal opwerpen als pleitbezorger van meer respect voor mensenrechten in China.

Europa: Drie vrouwen zijn spil

Te midden van alle opwinding over nieuwe relaties tussen sterke mannen is het gemakkelijk om dat veelstemmige machtsblok dicht bij huis over het hoofd te zien. Europa heeft niet alleen de handen vol aan de nieuwe wereldorde, editie 2017, maar ook aan zichzelf. In Europa krijgen drie vrouwen een spilfunctie.

Lees ook: Overleeft de euro 2017?

In maart wil de Britse premier Theresa May formeel de scheiding van de EU aanvragen, het begin van een onderhandelingsproces dat al snel jaren zal duren. Het onverwachte vertrek van de Britse ambassadeur bij de EU deze week was alvast een voorproef van de turbulentie die de Brexit met zich mee kan brengen en onderstreepte dat May’s Brexit-strategie nog niet is uitgekristalliseerd.

In april/mei doet Marine Le Pen een gooi naar het Franse presidentschap. Een overwinning, lang niet zeker, zou voor Europa opnieuw zwaar weer betekenen. Le Pen wil dat de Fransen zich per referendum uitspreken over een ‘Frexit’ en sluit een terugkeer naar de franc niet uit. Het Verenigd Koninkrijk op afstand zetten van de EU is één ding; zonder Frankrijk verliest de Unie haar bestaansrecht en verpietert tot een verbond onder leiding van Duitsland.

In september vecht Angela Merkel voor haar politieke toekomst. Met het nakende afscheid van het VK, zijn het de verkiezingen in Frankrijk en Duitsland die in hoge mate de toekomstige koers van de EU bepalen. Omdat de verkiezingen in het belangrijkste EU-land pas laat in het jaar vallen en Duitsland dit jaar voorzitter is van de G20, valt Merkel bijna automatisch een hoofdrol toe in een wereld op zoek naar nieuw evenwicht.

    • Michel Kerres