Als de coffeeshop sluit, gaat de handel de straat op

Coffeeshopbeleid

Onder luid protest ging dit weekend de oudste coffeeshop van Amsterdam dicht. Voor de overgebleven shops wordt het steeds drukker. Paradox van het cannabistoerisme.

Het was afgelopen weekeinde extra druk bij coffeeshop Mellow Yellow, Foto Tammy van Nerum

Topdrukte in Mellow Yellow op de laatste dag van 2016. Italiaanse toeristen die net de Heineken Experience hebben bezocht, verdringen zich aan de counter. Rustig weegt eigenaar Johnny Petram hun bestelling af. In de hoek zit een vaste klant. Ze groet een oudere dame die binnenkomt. Of zij ook een vaste klant is? „Nee joh, ik kom de cake brengen.”

Mellow Yellow is een van de acht coffeeshops die afgelopen weekend op last van de gemeente is gesloten. De oorzaak ligt op 230 meter afstand: de Kappersacademie. Was die 21 meter verderop gelegen, dan had Amsterdams oudste coffeeshop – sedert 1973 – open kunnen blijven. Petram heeft er hard voor geknokt. Gesprekken met de gemeente, handtekeningen verzamelen en rechtszaken: het mocht allemaal niet baten.

Afstandscriterium

De sluiting is het gevolg van een ‘uitruil’ uit 2012 tussen burgemeester Eberhard van der Laan en toenmalig minister Ivo Opstelten (Justitie). De minister wilde landelijk het zogeheten ‘ingezetenencriterium’ doorvoeren, waardoor buitenlanders geen cannabis meer konden kopen. Zo moest de drugsoverlast in de grensprovincies aangepakt worden.

Amsterdam wist Den Haag ervan te overtuigen dat dit criterium voor de hoofdstad onwerkbaar was. In een deal met de minister werd besloten tot het niet invoeren van dat criterium, in ruil voor meer maatregelen om het cannabisgebruik onder jongeren terug te dringen. De belangrijkste was het ‘afstandscriterium’: in een straal van 250 meter rondom een school of mbo mochten géén shops meer zijn waardoor scholieren werden geconfronteerd met cannabis.

De Mellow Yellow is een van acht shops die als gevolg daarvan dit weekend dicht moesten. Inmiddels is het aantal shops teruggebracht van 350 in 1995 tot 167 nu. Het grootste deel is gesloten wegens economische overwegingen of op grond van de openbare orde. Een twintigtal andere shops moest dicht wegens Project 1012, waarbij de monocultuur in het Wallengebied werd aangepakt. En nog eens elf shops gingen Petram voor wegens het afstandscriterium.

Geen effect in Rotterdam

De effecten van deze maatregel zijn echter omstreden. Zo bestudeerde het onderzoeksbureau Intraval in opdracht van de gemeente in 2015 de gevolgen van de invoering van het afstandscriterium op scholen: „Het sluiten van de coffeeshops heeft”, aldus de vertegenwoordigers van de scholen, „geen effect op het gebruik van cannabis door scholieren.” Intraval stelt (PDF) dat de nabijheid van coffeeshops sowieso geen invloed heeft op of scholieren wel of niet blowen.

Eerdere ervaringen in Rotterdam tonen hetzelfde beeld. De stad voerde reeds in 2009 het afstandscriterium in, waardoor zestien shops niet langer cannabis mochten verkopen. Dat leidde tot de sluiting van zes shops. Tien andere zaken vroegen een reguliere horecavergunning aan en werden theehuizen of cafés. Er bleven 45 coffeeshops over.

Je zou nu zelfs met anderhalve kilo voorraad al krap zitten.

Een evaluatie uit najaar 2010 van wederom Intraval over het afstandscriterium in Rotterdam is helder over het effect van die maatregel op het blowgedrag van scholieren: geen.

Voor Amsterdam geldt nu dat door de toename van de toeristenstroom en de afname van het aantal shops, cannabis juist méér in het straatbeeld te zien is. „De vraag naar cannabis is gebleven,” aldus Petram. Hij wijst naar buiten, waar toeristen hun eerste jointjes van die dag roken. Ook Ferry de Boer, van de Bond van Cannabisdetaillisten, signaleert meer drukte bij andere shops: „De barkrukken gaan eruit, geen flipperkasten meer en de mensen zitten als haringen in een ton. Er is ook bijna geen voorlichting meer.”

Foto’s Tammy van Nerum

Meer kans op ripdeals

Een onverwacht effect is dat die aanhoudende vraag naar cannabis ertoe heeft geleid dat in de resterende shops veel meer omzet wordt gedraaid. De toegenomen vraag aan de voordeur leidt tot problemen bij de achterdeur: „Je moet meerdere keren per dag bijhalen,” zegt De Boer, “omdat je van de wet maar één pond voorraad mag hebben. Je zou nu zelfs met anderhalve kilo voorraad al krap zitten.”

Het Bonger Instituut voor Criminologie voerde vorig jaar in opdracht van de cannabisbranche onderzoek uit naar de gevolgen van de sluitingen. Het instituut signaleerde dat degenen die nieuwe voorraad moeten halen, kwetsbaarder zijn. Doordat ze vaker op pad moeten, vallen deze bijvullers sneller op waardoor de kans om onderweg overvallen te worden (ripdeals) groter wordt, net als de kans op ontdekking door de politie.

Toeristen prooi voor straatdealers

Petram wijst op een ander gevolg van de sluitingen: straatdealers. „Mijn zaak zat aan een drukke toeristenroute, maar was wel de enige coffeeshop. Je krijgt hier straks boefjes die hun voorraad in een scooter opbergen en met 5 gram op zak (de wettelijk toegestane hoeveelheid) gaan dealen.”

Volgens de gemeente zijn de straatdealers opgedoken wegens de al jaren toenemende stroom toeristen. Het Bonger-rapport onderschrijft dat deels, maar stelt ook dat Project 1012 verantwoordelijk is.

Toeristen zijn daardoor nu een prooi voor straathandelaren, die ze ook nog eens opzadelen met nepdrugs. De verwachting van het Bonger Instituut is dat de straathandel door de sluiting van coffeeshops nog verder zal toenemen.

Wat doet een nieuw kabinet?

Ondertussen is het nog maar de vraag of het bij de sluiting van deze acht shops zal blijven. Weliswaar deed Van der Laan eerder nog het afstandscriterium nog af als „symboolpolitiek”, hij stelde tegelijkertijd dat hij zich aan de eerder gemaakte afspraken wil houden om bij een volgend kabinet zijn goede wil te tonen. De reden is simpel: het ingezetenencriterium is verankerd in de Opiumwet, en een nieuwe minister van Justitie kan alsnog oproepen tot handhaving.

Een woordvoerder van burgemeester Van der Laan laat weten dat in dat geval „deze burgemeester zal zeggen dat hij precies hetzelfde gesprek heeft gevoerd met Opstelten, die ontvankelijk was voor onze zeer redelijke argumenten.” En bij een progressief kabinet zou het zelfs zo kunnen zijn dat er weer een achttal shops wordt geopend.

Petram wacht daar niet op en is alweer bezig met een nieuwe locatie voor de Mellow, want: „De oudste coffeeshop ter wereld mag niet verloren gaan.”