Geheime notulen geven nieuw inkijkje in Bijlmerramp

Elk jaar geeft het Nationaal Archief in januari honderden meters geheime archivalia aan de openbaarheid prijs. Dit jaar over bijvoorbeeld het neergestorte El Al-vliegtuig in de Bijlmer.

Foto ANP

Wel of niet de vlag halfstok op zondag. Dat is de grote kwestie tijdens de vergadering van de ministerraad op 9 oktober 1992, vijf dagen na de Bijlmerramp, waarbij een vliegtuig van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al neerstortte op twee flats in de Amsterdamse Bijlmermeer. Bij het ongeluk kwamen 43 mensen om het leven.

De notulen van de ministerraad zijn een van de vele archiefstukken die dinsdag zijn vrijgegeven voor openbaarheid door het Nationaal Archief in Den Haag. De notulen geven een aardig inkijkje in wat de ministers destijds, onder leiding van premier Ruud Lubbers, na de ramp het meeste bezighield. Er was bezorgdheid over het aantal slachtoffers, en ook over de hulpverlening, „enkele zaken die door de spanning van het ongeluk minder goed zijn verlopen”, volgens Lubbers, zoals de presentatie van de kosten van hulpverlening en de „voortdurend wisselende stroom van informatie over de aantallen en registratie van slachtoffers”.

Geheime notulen uit de ministerraad. Foto Arjen Schreuder

Maar de meeste discussie wekt toch wel de vraag of je in Nederland wel of niet op zondag de vlag halfstok mag hangen, tijdens de herdenking van de slachtoffers. Lubbers stipuleert dat het halfstok vlaggen op zondag „niet gebruikelijk” is; vicepremier Wim Kok, destijds minister van Financiën, antwoordt dat de vlaggen wél halfstok hangen als de jaarlijkse Dodenherdenking van 4 mei op zondag valt. Minister Piet Bukman (Landbouw) geeft aan „dat deze gebeurtenis niet kan worden vergeleken met de jaarlijkse Dodenherdenking op 4 mei”. Minister Hanja Maij wil vervolgens weten of er eerder uitzonderingen zijn gemaakt, zoals bij de overstromingsramp in 1953, en uiteindelijk is het minister Hans van den Broek die suggereert de oproep de vlag halfstok te hangen, „te beperken tot overheidsgebouwen”. Aldus wordt besloten.

Netelige kwesties

Behalve de notulen over de Bijlmerramp is een groot aantal andere stukken over netelige kwesties nu openbaar; zoals de relatie met Suriname en Indonesië, de omgang met oud-Spanjestrijders in de jaren dertig en de destijds als zeer geheim bestempelde zogenoemde Bilderbergconferentie, onder voorzitterschap van prins Bernhard.

Onder de vrijgegeven stukken bevinden zich ook persoonlijke archieven van politici. Beschikbaar is bijvoorbeeld een groot deel van het archief van oud-KVP-leider Norbert Schmelzer die in 1966 verantwoordelijk was voor de val van het kabinet-Cals, dat bestond uit christen-democraten en de PvdA. Deze ingrijpende politieke gebeurtenis ging de geschiedenis in als ‘de nacht van Schmelzer’.

De fractievoorzitter van de Katholieke Volkspartij, één van de voorlopers van het CDA, werd als gevolg van zijn optreden zwaar bekritiseerd, maar uit zijn archief blijkt dat hij stapels fanmail ontving waarbij hij bedankt werd Nederland te hebben „verlost” van „de rode Cals terreur”. Tevens boden diverse briefschrijvers zich aan om zelf minister te worden. Een belastingambtenaar uit Amsterdam:

“Ik ken het vak. Ik krijg van de Kamers veel zo niet alles gedaan.”

Elk jaar geeft het Nationaal Archief op de eerste werkdag van januari weer honderden meters archivalia aan de openbaarheid prijs – op maandag is de studiezaal gesloten. De stukken worden op grond van bepalingen uit de Archiefwet vrijgegeven, waar ze tot nog toe om verschillende redenen – staatsveiligheid, privacy van de betrokkenen – achter slot en grendel werden gehouden. Voor de verschillende categorieën gelden verschillende termijnen.