Cultuur

Interview

Interview

Pro-Erdogan supporters zwaaien met de Turkse vlag op het Taksim in Istanbul, daags na de mislukte couppoging.

Foto Aris Messinis/AFP

De hoeders van de rechtsstaat staan nu in de beklaagdenbank

Turkije Na de couppoging van vorig jaar verdwenen ook veel rechters en aanklagers in de gevangenis. Iedereen is bang, zegt de echtgenote van een opgepakte rechter.

Sinds haar man anderhalve dag na de mislukte coup in Turkije werd meegenomen voor verhoor, is het stil. Hij zit sinds 20 juli op de extra beveiligde afdeling van de Silivri gevangenis bij Istanbul. Een aanklacht is er niet. Zijn 39-jarige echtgenote en twee kinderen worden gemeden. Buren mijden hun blikken en vragen niet hoe het gaat. Collega’s van de rechtbank laten niets van zich horen.

„Ik kan het hen niet kwalijk nemen”, zegt zijn vrouw. „Ze zijn bang”.

Ze is zelf ook bang en wil niet met haar naam in de krant. De kinderen praten op school niet over de arrestatie van hun vader om geen moeilijke vragen te krijgen waarop ze toch geen antwoord hebben. Waarom zit hij, een rechter, al bijna een half jaar opgesloten? „Ze missen hem enorm.”

Nog maar een schim

De ruim 30.000 gearresteerde en meer dan 120.000 ontslagen of geschorste Turken hebben geen enkele juridisch houvast. De noodtoestand is van kracht. De regering is oppermachtig en regeert bij decreet. De rechtsstaat is een schim van wat die ooit was, en dat was al niet best. Tegen de meeste verdachten zijn er geen schriftelijke aanklachten.

Meer dan eenvijfde van de bijna 15.000 Turkse rechters en aanklagers is ontslagen en in veel gevallen ook gearresteerd. De achterblijvers staan onder zware druk vanuit Ankara. De rechter die haar man na zijn voorarrest formeel liet arresteren kon niet anders, zegt ze vergevingsgezind. „Als hij dat niet had gedaan, was hij zelf zijn baan kwijt geraakt.”

Hoewel er niets op papier staat weet ze dat haar man ervan wordt verdacht deel uit te maken van de Fethullah Gülen-sekte, die volgens de regering achter de machtsgreep zit. ‘Gülenisten’ waren sterk vertegenwoordigd binnen justitie. Onderzoeken tegen een deel van hen liepen al. De dag na de coup werden met onmiddellijke ingang 2.745 rechters en officieren van justitie geschorst. De tenlastelegging voor hen allen besloeg minder dan een half A4-tje, vertelt Bahri Bayram Belen, advocaat van vier rechters.

„Alleen al voor het opschrijven van de namen zou je meer dan honderd pagina’s nodig hebben. En op die pagina stond niet één concrete aan een individu toegeschreven handeling.”

Belen is een van de weinige advocaten die ‘Gülenverdachten’ bijstaat en daarover ook durft te vertellen. De meeste verdachten hebben hooguit een door de Orde van Advocaten toewezen raadsman die zijn best niet voor ze doet. „Ze willen niet en wij willen hen ook niet”, zegt de vrouw van de rechter. „Mijn man verdedigt zichzelf wel.”

Besmettelijke ziekte

In Turkije loopt een advocaat een groot risico te worden vereenzelvigd met zijn verdachte en zelf ook te worden aangeklaagd. ‘Verdedig je een terrorist? Dan ben je er zelf vast ook een’. Dit geldt al heel lang voor advocaten die Koerden verdedigen die banden zouden hebben met de PKK. Voor verdachten van wat in Turkije ‘de Fethullah Gülen Terreur Organisatie (FETÖ)’ wordt genoemd, geldt het zo mogelijk nog sterker.

‘FETÖ’ is als een besmettelijke ziekte doordat tienduizenden mensen op basis van flinterdunne aanwijzingen hun baan kwijtraken of worden opgepakt. Veel Turken doen er alles aan om de indruk te vermijden dat ze sympathie zouden hebben voor de sekte. De advocaat van Gülen zelf in een lopende rechtszaak, Alihan Uncu, is afgehaakt omdat hij met de huidige sociale druk en zonder toegang tot zijn cliënt, die in ballingschap zit in de VS, zijn werk niet kan doen.

Justitie gold als een van de machtsbases van de beweging. Gülenaanklagers en rechters manipuleerden zaken. Het lijkt erop dat ‘Gülenisten’ samenspanden bij verkiezingen binnen de Hoge Raad voor de Rechtspraak (HYSK), waardoor andere Gülenisten konden worden bevorderd. Sommige juristen koesteren daarom een wrok tegen die collega’s.

De man van de geïnterviewde echtgenote had ook zitting in de HYSK. Volgens zijn vrouw heeft hij niets te maken met de Gülenbeweging en zo mogelijk nog minder met de couppoging. Op de avond van de 15de maakte hij huiswerk voor een aanvullende studie.

„Zonder onderscheid te maken, zetten ze iedereen bij het vuilnis.”

Vertrouwelijk overleg tussen advocaten en hun cliënten bestaat niet meer. Van ieder bezoek dat de gevangenen krijgen worden video- en audio-opnamen gemaakt. Er zit een bewaker bij om te voorkomen dat ze gaan fluisteren. De gespreksverslagen gaan naar het Openbaar Ministerie.

Niets telt meer

Bij huiszoekingen van advocaten worden dossiers van cliënten meegenomen. Die duiken vervolgens soms op als bewijsstuk in andere dossiers. Er zijn aanwijzingen van mishandeling in politie-detentie en gevangenissen. Sinds de coup hebben ten minste tien ‘Fetö-verdachten’ zelfmoord gepleegd. Veel advocatenverenigingen en andere juridische vakorganisaties zijn gesloten.

„Alle fundamentele regels worden met voeten getreden”, zegt Pieter van Regteren Altena, deken van de Orde van Advocaten in Amsterdam. Hij was in Istanbul om een proces bij te wonen tegen collega-advocaten en hij toont zich ontsteld over wat hij meemaakte. „Internationale mensenrechtenverdragen worden genegeerd. Niets telt meer. Als dit in Nederland zou gebeuren zou de pleuris uitbreken.

Het ontmantelen van de rechtsstaat is een van de redenen waarom het Europarlement stemt voor het bevriezen van de onderhandelingen met Turkije over EU-toetreding. De voorzitter van de international association of judges (IAJ) spreekt van „het einde van de rechtsstaat” in Turkije.

Enkele honderden rechters en aanklagers zijn inmiddels weer vrijgelaten. Het is onduidelijk om welke reden. Het lijkt erop dat mensen die belastende verklaringen afleggen over anderen, een grote kans hebben zelf vrijuit te gaan.

Lees ook dit interview met de Zweedse expert Svante Cornell: ‘Erdogan heeft de massa, Gülen mikt op de elite’

Gezindsleden

Behalve de verdachten zelf hebben hun gezinsleden het zwaar te verduren. Hun paspoorten worden ongeldig verklaard. Gezinnen die in een ambtswoning woonden, wat in Turkije veel voorkomt, moesten daar binnen een paar dagen uit. De vrouw van de rechter kon opeens hun autoverzekering niet meer verlengen.

„Het zijn allemaal vormen van psychologische druk om ons bang te maken en stil te krijgen. Heel vernederend.”

Hoewel de helft van het salaris van haar man zou moeten worden doorbetaald, gebeurt dat niet. Tien dagen nadat hij werd meegenomen, zijn hun rekeningen geblokkeerd, vertelt de vrouw van de rechter. „Dat zag ik niet aankomen, anders had ik er snel geld afgehaald.”

Opeens werkten de creditcards niet meer en kon de hypotheek niet meer worden overgeboekt. Hoe ze het redt? „Ik sta in het rood bij vrienden en familie.”