Schrijver die zich smokkelaar voelde en collega’s meed

John Berger was opgeleid als schilder, maar begon al vroeg met schrijven. Maandag overleed hij. Berger is bekend van de roman G. en het boek Ways of Seeing.

John Berger Foto Franck Courtes / Hollandse Hoogte

Al zijn vrienden hadden John Berger gevraagd hoe hij zijn negentigste verjaardag wilde vieren, afgelopen november. Wees maar stil, had hij gezegd. „Het moet een dag zijn als alle andere.” Op de tweede dag van 2017, ogenschijnlijk een maandag als alle andere, stierf de schrijver, schilder en kunsthistoricus.

Het verlangen naar een stille verjaardag was tekenend voor Berger, die zijn hele leven moeilijk een platgetreden pad op te krijgen was. Zijn belangrijkste besluit noemde hij in zijn laatste interview, met Kate Kellaway voor The Guardian, de weigering om naar de universiteit te gaan: „Daar word je een bepaalde manier van denken aangeleerd. Ik voel me daar vrij van.” Een van zijn belangrijkste vormende ervaringen onderging Berger (geboren in Londen op 5 november 1926) toen hij op zijn zestiende voor een dag afdaalde in de kolenmijnen in Derbyshire en diep onder de indruk raakte van de mijnwerkers. „Ik voelde een diep respect. Niet het soort respect dat te maken heeft met rituelen en ceremonies, maar een soort respect dat te maken heeft met gevaar.”

Liefde voor arbeiderswereld, landschap en natuur

Berger zou een uitgesproken aardse observator en schrijver worden, met een grote liefde voor de arbeiderswereld, het landschap en de natuur. En voor kunst: Berger werd opgeleid als schilder, maar begon al snel te schrijven. Eerst als een stevig door het marxisme beïnvloede kunsthistoricus, maar ook al snel als romanschrijver. Voor de schelmenroman G. kreeg hij in 1972 de Booker Prize. Ook kreeg hij in Groot-Brittannië bekendheid door het tv-programma Ways of Seeing. Het boek van dezelfde naam, waarin hij wees op verborgen culturele waarden en ideologieën achter de kunstwerken, is nog steeds vaste kost op veel universiteiten.

Bekijk een BBC-documentaire uit 2016 over John Berger. De tekst gaat verder na de video

Van het grootstedelijke schrijversleven moest hij toch al weinig hebben. Hij woonde tientallen jaren in een klein dorpje in de Franse Alpen, wat hem de trilogie De vrucht van hun arbeid (Varken aarde, Ver weg in Europa en Sering en vlag) opleverde. In Nederland werden de boeken een succes na een optreden in de literaire talkshow van Adriaan van Dis. Afgelopen jaar werden de boeken door de kleine uitgeverij Schokland herdrukt.

Berger voelde zich zeer op zijn gemak op het platteland. „Ik werkte er met de boeren. Niet zo hard als zij, maar behoorlijk hard. Het landschap was een deel van mijn energie, mijn lichaam, mijn voldoening en mijn ongemak. Ik hield ervan, niet als uitzicht, maar omdat ik er deel van uitmaakte.” De laatste jaren van zijn leven woonde Berger in Parijs.

Schrijven is in de eerste plaats een kwestie van luisteren, vond hij. „Een verhaal is altijd een reddingsoperatie”, zei hij ooit tegen Susan Sontag. In een van zijn boeken vergeleek hij schrijven met smokkelen. „Als ik een verhalenverteller ben, dan is dat omdat ik luister. Voor mij is een schrijver een smokkelaar die waar over een grens weet te krijgen.”