IS koos Reina om ‘heidens feest’

Aanslag op nachtclub istanbul

Terreurgroep eist verantwoordelijkheid op voor bloedige aanval, schijnbaar als vergelding voor de Turkse interventie in Syrië.

Een vrouw huilt bij de doodskist van Yunus Gormek, een 23-jarig slachtoffer van de aanval op nachtclub Reina in Istanbul, tijdens zijn begrafenis op maandag. Foto Emrah Gurel/AP

De terreurbeweging Islamitische Staat (IS) heeft maandag verantwoordelijkheid opgeëist voor de aanslag op nachtclub in Istanbul, waarbij zondagnacht 39 doden en tientallen gewonden vielen. Het aan IS verbonden persagentschap Amaq stelde dat de aanslag op de populaire club Reina, „waar christenen hun heidense feest vierden”, is gepleegd door „een heldhaftige soldaat van het kalifaat”, op bevel van IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi.

De Turkse politie heeft acht mensen in Istanbul opgepakt in verband met de aanslag. Maar de schutter is nog steeds op vrije voeten. De politie zoekt naar een jongeman uit Oezbekistan of Kirgizië, melden diverse Turkse media. Het vermoeden bestaat dat hij deel uitmaakt van dezelfde terreurcel die verantwoordelijk was voor de aanslag op de luchthaven van Istanbul in juni vorig jaar. Maandagavond dook een selfie-video van de vermoedelijke dader op bij Twitter, waarin hij zwijgend op het Taksimplein van Istanbul loopt. De beelden zijn veel duidelijker dan de opnamen van veiligheidscamera’s die tot nog toe beschikbaar waren.

In de persverklaring van IS wordt de suggestie gewekt dat de aanslag van zondag een vergelding was voor de Turkse militaire operatie tegen IS in Syrië. De aanslag maakt deel uit van de „gezegende operaties die Islamitische Staat uitvoert tegen Turkije, de dienaar van het kruis”.

„We laten het ongelovige Turkije weten dat het bloed van moslims, die doelwit zijn van zijn luchtaanvallen en beschietingen, op zijn eigen grondgebied zullen veranderen in vuur.”

Dit laatste is een verwijzing naar het Turkse offensief bij Al-Bab, een strategisch gelegen stad in Noord-Syrië die in handen is van IS. Turkije heeft vorig jaar troepen naar Syrië gestuurd, formeel met het doel IS te verdrijven uit het grensgebied. De interventie was echter voornamelijk bedoeld om te voorkomen dat de Syrische Koerden Al-Bab zouden veroveren op IS. Dat is gelukt. Maar nu hebben de Turkse troepen zelf de strijd aangebonden met IS in Al-Bab.

Doorvoerland voor jihadisten

De interventie in Syrië heeft het risico op aanslagen in Turkije vergroot. IS heeft een uitgebreid netwerk van aanhangers, ronselaars en cellen in Turkije dat zijn oorsprong vindt in de Amerikaanse militaire operatie in Irak (2003 tot 2011). Turkije was toen een doorvoerland voor buitenlandse jihadisten die zich wilden aansluiten bij Al-Qaeda-in-Irak, de voorloper van IS. Velen reisden via Syrië. De grensoverschrijdende netwerken die toen zijn opgezet bestaan nog steeds. Volgens een Turks politierapport uit 2015 zijn er in Turkije 3.000 mensen die banden hebben met IS.

Toen de oorlog in Syrië uitbrak, werden deze netwerken uitgebreid en gebruikt door Turkse en buitenlandse jihadisten die zich wilden aansluiten bij de strijd tegen het Syrische regime. Aanvankelijk steunden de Turkse ronselaars de strijdgroep Jabhat al-Nusra, de Syrische tak van Al-Qaeda (die zich onlangs heeft omgedoopt tot Jabhat Fatah al-Sham). Maar later zwoeren ze trouw aan Baghdadi en steunden ze het kalifaat met materieel en manschappen.

De meeste buitenlandse jihadisten kwamen Turkije binnen via Istanbul, waar ze werden opgevangen door ronselaars van IS. Dit waren vaak Turkse veteranen die hadden gevochten in Afghanistan of Irak en het voortouw namen bij het rekruteren van een nieuwe generatie jihadisten.

De eerste jaren van de oorlog was het makkelijk om de Turks-Syrische grens over te steken. De Turkse regering steunde de opstand en stond volgens analisten oogluikend toe dat buitenlanders zich aansloten bij de strijd. Ze werden gezien als bondgenoten, niet als een gevaar voor Turkije zelf.

Dit veranderde toen IS in 2015 aanslagen in Turkije begon te plegen. Na een aanslag in de Turkse grensstad Suruc, waarbij 32 doden vielen, verklaarde de Turkse regering IS de oorlog. De grens met Syrië werd gesloten, IS-gezinde media die opereerden vanuit Turkije werden aangepakt en duizenden vermeende aanhangers werden gearresteerd.

Een overzicht van aanslagen in Turkije sinds 2015. Klik op de markers voor meer informatie over de aanslag.

Daarop begon IS aanslagen te plegen die tot doel hadden om de Turkse economie te ontwrichten. De grootste vond plaats in juni vorig jaar, toen IS-strijders 41 mensen ombrachten op de internationale luchthaven Atatürk van Istanbul. De aanslag werd niet opgeëist, maar volgens de Turkse autoriteiten was hij uitgevoerd door een IS-cel rond de Tsjetsjeense extremist Achmed Chatajev. Twee van de daders kwamen uit Oezbekistan en Kirgizië. Ook de aanslag op nachtclub Reina wordt in verband gebracht met deze terreurcel.

Jihadisten uit de voormalige Sovjet-Unie spelen een prominente rol binnen IS. Velen komen uit de Kaukasus, waar sinds de jaren negentig een opstand woedt van moslimextremisten. Vanwege de repressie zijn velen naar het buitenland gevlucht. Uit onderzoek van International Crisis Group (ICG) werd deze exodus de afgelopen jaren actief gestimuleerd door de Russische autoriteiten, die hen liever kwijt dan rijk waren.

Preventieve arrestaties

Een groot deel kwam terecht in conservatieve wijken van Istanbul en andere Turkse steden, waar ze een hechte gemeenschap vormen met hun eigen dokters en leraren. Landgenoten die naar Syrië wilden reizen werden geholpen aan tijdelijke woonruimte en een gids om de grens over te steken. De Turkse autoriteiten lieten hen grotendeels met rust.

Dit veranderde toen een 18-jarig zwanger meisje uit Dagestan begin 2015 een zelfmoordaanslag pleegde in Istanbul. Het aantal preventieve arrestaties nam daarna toe. Maar dat heeft nieuwe aanslagen niet kunnen voorkomen. Dat komt ook doordat IS niet de enige bedreiging vormt. De Turkse politie en veiligheidsdiensten, verzwakt door de zuiveringen, reserveren veel mensen en middelen voor de strijd tegen de guerrillabeweging PKK en de gülenbeweging, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de mislukte staatsgreep.