Ga je werken als je een basisinkomen van 560 euro krijgt?

Gratis geld Finland start deze week met een grootschalig experiment met het basisinkomen onder werklozen.

Een winkelcentrum in Finland. Foto Pasi Autio / EPA

Een standaardbedrag dat alle volwassenen – arm en rijk – elke maand krijgen overgemaakt. Zonder er iets voor te hoeven doen.

Toen de Finnen vorig jaar bekendmaakten te gaan experimenteren met het ‘basisinkomen’, meldden sommige buitenlandse media dat het al was ingevoerd. Dat nieuws ging viral, maar klopte dus niet.

Deze week begon Finland met het grootste experiment met het basisinkomen tot nu toe. Het is een gedeeltelijke proef, de Finnen experimenteren alleen met werklozen. Olli Kangas, werkzaam bij Kela (Finse UWV) maakte het plan met een team van wetenschappers en economen: „Het doel is meer mensen aan het werk te krijgen”, zegt Kangas telefonisch. De regering van premier Juha Sipilä maakte er heeft er nu 20 miljoen euro voor vrij.

1 Wat houdt het experiment precies in ?

Tweeduizend werkloze Finnen tussen de 25 en 58 jaar hebben vlak voor Oud en Nieuw een brief gekregen waarin staat dat ze zijn geselecteerd voor het experiment en de komende twee jaar 560 euro per maand op hun rekening krijgen gestort, zonder de eis van een tegenprestatie. Het eerste bedrag wordt vrijdag of zaterdag al overgemaakt. Het betreft een representatieve steekproef. De tweeduizend deelnemers vormen bijna 1 procent van de werklozen. Aan het einde van 2015 zaten in Finland met 5,5 miljoen inwoners ongeveer 240.000 mensen zonder werk.

2 Werklozen komen toch al in aanmerking voor bijstand?

Klopt. Ze leunen op sociale voorzieningen als uitkering en huursubsidie. De minimale uitkering is nu ook 560 euro per maand, maar de meesten krijgen daar nog iets bij. Dat blijven ze nog steeds krijgen. Wat ze maximaal ontvangen hangt af van hun salaris toen ze nog wel werkten. Werklozen die al 560 euro kregen, krijgen er nu niets bovenop. Het enige verschil is dat de mensen die aan de proef meedoen, nu ook deze 560 euro per maand krijgen als ze wel werk vinden. Dus dan komt hun salaris daar nog bij.

3 Wat is het principe achter het basisinkomen?

De Finse regering wil meer mensen aan het werk krijgen. Op dit moment is 8,1 procent van de Finnen werkloos, tegenover 5,6 procent van de Nederlanders. Finland heeft als exportland veel last gehad van de crisis in 2008. Ook hebben de economische sancties tegen Rusland als gevolg van de Krimoorlog, de Finse voedselindustrie hard geraakt. Rusland is een belangrijke handelspartner.

De centrumrechtse regering van premier Juha Sipilä hoopt dat als mensen hoe dan ook een minimumbedrag ontvangen, ze eerder geneigd zijn bijvoorbeeld de ene maand hier en de andere maand ergens anders te werken. Ze kunnen zo meer flexibel met arbeid omgaan. Ook wil Sipilä door het uitkeren van één bedrag de bureaucratie terugdringen. Met de zekerheid van 560 euro zouden mensen misschien ook eerder werk gaan doen dat ze echt leuk vinden. Kangas:

„De vraag is nu: gaan mensen meer werken of het geld in de kroeg uitgeven? Stimuleert een basisinkomen mensen om meer vrijwilligerswerk te doen? Gaan ze meer tijd doorbrengen met hun kinderen en bejaarde ouders?”

4 Wanneer is het experiment geslaagd?

Dat is moeilijk te zeggen. De regering hoopt dat ongeveer 30 procent van de groep werklozen werk vindt, maar heeft niet de belofte gedaan het basisinkomen bij een bepaald slagingspercentage ook echt in te voeren. Kangas: „Het is lastig te zeggen welke kant het opgaat. Voor ons onderzoekers is het vooral belangrijk dat er een betrouwbaar resultaat uit gehaald wordt. Voor de regering geldt hetzelfde. En zij hopen natuurlijk dat meer werklozen werk vinden.” Het is daarom nog maar de vraag of het basisinkomen daadwerkelijk wordt ingevoerdals de proef succesvol blijkt te zijn.

„Het experiment is in 2019 afgelopen, dat jaar vinden naar verwachting de volgende parlementsverkiezingen plaats. Als we naar de peilingen kijken ziet het ernaar uit dat de sociaal-democraten veel kans maken de grootste te worden. Zij zijn vrij sceptisch over het basisinkomen. Tegelijkertijd is hun jongerenpartij wel positief. Wie weet lukt het dan over tien jaar wel. Daar valt nu echt nog weinig over te zeggen.”

5 Welke andere landen voeren experimenten uit?

Er zijn wereldwijd van Canada tot in India en Brazilië experimenten geweest met het basisinkomen. De bedragen die participanten ontvangen zijn in elk land weer anders. Afgelopen juni stemden vier van de vijf Zwitsers in een referendum tegen invoer van het basisinkomen. Tegenstanders waren bang dat het basisinkomen mensen gemakzuchtig maakt.

In Nederland werd er in de jaren zestig al over gesproken. In 2015 werd via een crowdfundingproject 12.000 euro verzameld en ontving Groninger Frans Kerver als eerste Nederlander een basisinkomen, duizend euro per maand. De gemeenten Utrecht, Wageningen, Groningen en Nijmegen lieten weten per 1 januari een proef te starten. In totaal wordt er in zo’n 20 gemeenten over gesproken.

Schrijver Rutger Bregman is een van de grootste voorstanders van het basisinkomen voor iedereen. Het zou volgens hem leiden tot minder armoede, meer economische groei en minder criminaliteit. Critici menen dat invoering veel te duur zal zijn.