Hoe kan Chicago het bloeden stoppen?

Moord in Chicago, het is niets nieuws. Maar 2016 was zelfs voor Chicago, met gemiddeld twee moorden per dag, een uitzonderlijk bloedig jaar „Geweld brengt geweld voort. Die spiraal is moeilijk te doorbreken.”

Rouwende inwoners van Chicago, na een schietpartij in december waarbij vier doden vielen Foto AFP

Sinds zijn jongste zoon hier pal voor de deur werd doodgeschoten, stapelen de problemen van Lee Stemley (64) zich op. „Ik heb best wat meegemaakt in mijn leven, maar nu trek ik het niet meer. Ik ben niet stabiel in mijn hoofd”, zegt hij in zijn huis in Englewood, een van de gewelddadigste wijken van Chicago. De magere, bijna tandeloze man draait zenuwachtig rond op een bureaustoel waarvan de bekleding vergaan is. Als hij vertelt over zijn zestien kinderen en vele kleinkinderen – „ik ben bij 32 gestopt met bijhouden” – vist hij foto’s uit de verhuisdozen die al jaren dienst doen als kast.

Bij de Uptown Baptist Church werden in november vuurwapens verzameld door de politie. Burgers kregen 100 dollar per wapen, bij het inleveren. Foto AFP

Stemley’s zorgen deze winter: hij had geen geld om een kerstboom te kopen voor zijn inwonende kleindochters. Hij dreigt zijn huis uit te worden gezet. En hij ligt er wakker van dat de moord op Lee ‘Chucky’ Stemley junior (26) misschien nooit wordt opgelost. „Ik weet precies wie het gedaan heeft, iedereen in de buurt weet het. Maar de politie doet helemaal niets. En dat is niet alleen mijn probleem. Als de moordenaar niet gepakt wordt, volgt er vergelding. Ik wil niet dat dat gebeurt, maar ik kan het niet tegenhouden, zo gaat dat hier in murdertown.”

Moord in Chicago is niets nieuws; de stad, gesegregeerd, arm, vergeven van bendes, is mede berucht door Al Capone en rassenrellen na de moord op Martin Luther King. Maar 2016 was zelfs voor Chicago een uitzonderlijk bloedig jaar: bij meer dan vierduizend schietpartijen vielen tot nu toe 771 doden. Een stijging van 50 procent ten opzichte van 2015.

Chicago is in bevolkingsaantal de derde stad van de Verenigde Staten, na New York en Los Angeles. Maar er worden hier meer moorden gepleegd dan in die twee steden samen.

Er is niet één duidelijk aanwijsbare oorzaak die Chicago exceptioneel maakt, of die de piek in het bloedvergieten verklaart. Veel redenen die nabestaanden, hulpverleners, politici en deskundigen aandragen zijn structureel en niet uniek voor deze stad: hoge werkloosheid, vooral onder zwarte mannen, erbarmelijk onderwijs, kinderen die kinderen krijgen, geweldsverheerlijking in rapmuziek, drugsgebruik, ruime beschikbaarheid van vuurwapens, bendes en wantrouwen jegens de politie.

„We zijn nog op zoek naar dé verklaring”, zegt Roseanna Ander van de Universiteit van Chicago „Chicago liep in de pas met de vrij gestage afname van geweld in alle Amerikaanse steden. Onze terugval in 2016 is ongehoord.”

Ander is gezondheidswetenschapper en oprichter van het Crime Lab, waar onderzoek wordt gedaan naar criminaliteit en mogelijke oplossingen. Een paar ontwikkelingen hebben Chicago de laatste jaren extra kwetsbaar gemaakt, zegt zij. De economische crisis bracht de staat Illinois aan de financiële afgrond, waardoor hulpverlening uit de wijken verdween. Tegelijkertijd sneed het stadsbestuur in het politiebudget. Het oplossingspercentage van misdaden daalde de afgelopen decennia dramatisch.

In 1991 was Chicago nog een voorbeeld van hoe het wél moest: 80 procent van alle moord en doodslag werd opgelost terwijl het landelijke gemiddelde zo’n 60 procent was. Anno 2016 is het nationale cijfer nauwelijks gedaald, maar lost de politie in Chicago nog maar 26 procent van dit soort zaken op. „Geweld brengt meer geweld voort”, zegt Ander. „Die spiraal is moeilijk te doorbreken.” Als moordenaars vrij rond blijven lopen, maakt dat de kans op vergelding, waar Lee Stemley voor waarschuwt, alleen maar groter.

Elke moord in Chicago verwoest tenminste één gezin, maar meestal meerdere. Lee junior heeft een gebroken vader achtergelaten, maar ook vijf kinderen bij vijf verschillende vrouwen. Zijn zoontje werd pas geboren na zijn dood in september. De 26-jarige had zijn middelbare school niet afgemaakt en verschillende periodes in de gevangenis doorgebracht.

De BBC deed in september uitgebreid verslag vanuit Chicago:

„Er wordt hier elke dag wel geschoten, dus daar schrok ik niet van. Maar toen er seconden later iemand opgewonden op de deur klopte, wist ik meteen wat er aan de hand was”, vertelt Stemley senior over die fatale middag.

„Mijn zoon had vijanden en verkeerde vrienden, dit is een persoonlijke afrekening geweest door de broer van een oude scharrel van hem. Ik heb bewijs dat die vrouw hem bedreigde op Facebook. ‘Je bent een wandelende dode’, schreef ze.”

Familieleden hebben de screenshots van de dreigementen verzameld, maar de vrouw en haar broer zouden nog niet door de politie gehoord zijn. „Elke keer als ik de politie bel is de rechercheur van deze zaak er niet, en hij belt niet terug. Ik hoor nooit iets van ze.” De Chicago Police Department wil niet reageren op Stemleys beklag, noch op de geweldsgolf die de stad teistert.

Een activist loopt mee in een nachtelijke wake tegen vuurwapengeweld, in september in de wijk South Side. Foto Reuters

Het moordcijfer en de slachtoffers halen buiten Chicago het nieuws al niet meer. Alleen wanneer familieleden van beroemdheden omkomen is er nationale verontwaardiging. Zoals toen de nicht van basketbalster Dwyane Wade van de Chicago Bulls in augustus met haar kinderwagen door Chicago liep en gedood werd door rondvliegende kogels. Of de 15-jarige kleinzoon van Congreslid Danny Davis, die vorige maand door een 16-jarige in zijn hoofd werd geschoten na een ruzie over sportschoenen. In die gevallen zijn meteen verdachten gearresteerd.

Volgens Danny Davis, een Democraat uit Chicago die sinds 1997 in het Huis van Afgevaardigden zit, zijn structurele armoede en een totaal gebrek aan zicht op een beter leven de voornaamste oorzaken van het geweld. De hoop die ontstond met de verkiezing van president Barack Obama, een zwarte welzijnswerker uit Chicago, is hier allang vervlogen. „Maar het incident met mijn kleinzoon, zoiets had gewoon voorkomen kunnen worden. Vroeger werd er geschoten in de strijd tussen bendes. Nu hebben kinderen wapens en escaleert een klein conflict over uitgeleende schoenen in een fatale schietpartij”, zegt Davis.

De korte lontjes, elkaar uitdagen op sociale media en de wapens die ondanks strenge wapenwetten in Illinois beschikbaar zijn, maken het geweld willekeurig en ongrijpbaar. Dat heeft ook te maken met hoe de armen van Chicago naar de marges van de stad zijn verdreven. Vroeger woonde de zwarte onderklasse in klassieke getto’s: flats vol sociale woningen met een duidelijke sociale hiërarchie en regerende bendes. Veel bendeleiders zitten inmiddels vast. En sinds de eeuwwisseling zijn de projects neergehaald en bewoners verspreid over woonwijken met losstaande eengezinshuisjes.

Uitvaartprogramma’s die dominee Marshall Hatch in 2016 liet maken voor slachtoffers van vuurwapengeweld in zijn buurt, Garfield Park. Foto AP

Bovendien is de strijd om macht geëscaleerd. Er wordt niet meer gevochten tussen georganiseerde bendes, maar tussen kleine kliekjes die de baas willen zijn over een straat of huizenblok. Ruzies gaan niet meer over wie de drugshandel bestiert – die wordt juist ernstig verstoord door het geweld – maar om persoonlijke conflicten en afrekeningen. De politie lijkt zich hier geen raad mee te weten.

In de VS is veel discussie over politieagenten die te hard zouden straffen en de massale gevangenschap van jonge zwarte mannen die de Afro-Amerikaanse gemeenschap zou hebben ontwricht. Maar opvallend is dat betrokkenen die ook kritisch zijn jegens de politie, zoals Lee Stemley, juist meer machtsvertoon en strengere straffen willen.

Lee Stemley Sr. (64) in zijn huis in Englewood, met de rouwkaart van zijn doodgeschoten zoon Lee Jr. (26). Foto Emilie van Outeren

Stemley junior mocht eerder een deel van zijn straf uitzitten onder huisarrest, met een enkelband. Maar hij ging waar hij wilde zonder dat iemand hem ooit controleerde. „Ik wou dat de autoriteiten strenger op hem hadden gelet”, zegt Stemley over zijn zoon. Hij wil ook dat de doodstraf heringevoerd wordt, die in Illinois in 2011 werd afgeschaft. „Zelfs als iemand gepakt wordt voor moord, komt die nu weg met tien tot vijftien jaar gevangenisstraf. Ik zeg fry their ass en de anderen leren het wel af.”

Politie doet onderzoek naar een dodelijke schietpartij in South Side Chicago, december 2016. Foto AFP

Voorlopig wordt het overdonderende geweld en de achterstand in de opsporing aangepakt met een belofte van burgemeester Rahm Emanuel om volgend jaar duizend extra agenten aan te stellen. Volgens expert Roseanna Ander is dat op zich een goede stap. „Want voordat we de fundamentele achterstanden in de arme wijken kunnen aanpakken, moeten we het bloeden stoppen.” Maar alleen met aantallen zal de politie de strijd niet winnen, zegt zij.

Politieagenten gaan bijna alleen nog de slechtste buurten in als er een schietpartij is geweest. Ze patrouilleren nauwelijks meer en komen liefst hun auto niet uit. Agenten hebben gezegd dat ze bang zijn; stel dat ze optreden, worden ze dan niet het onderwerp van de volgende video die viral gaat op internet, en Black Lives Matter-protesten uitlokt? En kost ze dat niet hun baan of zelfs hun vrijheid?

Ander heeft daar begrip voor. „Het moreel onder de politie is laag, omdat agenten niet weten wat er van ze verwacht wordt. Ze zijn de enigen die nog de slechtste buurten ingestuurd worden om daar veiligheid brengen. Maar zij zijn niet getraind in het oplossen van de problemen. Om dit probleem echt op te lossen moeten we een fundamentele discussie hebben over wat we van onze politie verwachten.”

Lee Stemley blijft ondertussen pessimistisch dat de schutter van zijn zoon nog wordt gepakt.

„Een ding is zeker, wat je op televisie ziet over hoe de politie met allemaal technische dingen binnen een dag een moord oplost, daar is dus niks van waar.”