Waar stáát de krant eigenlijk voor?

Analyse

NRC publiceert iedere dag de mening van de krant in het ‘Commentaar’. Wat waren de thema’s van 2016? Hoe oordeelt de krant? Een analyse van vijfhonderd Commentaren (twee per dag; soms één). Met leeswijzer van ombudsman Sjoerd de Jong.

Zou je van bovenstaande woordwolk een wervende verkiezingsposter kunnen maken? Tja, Nederland staat anno 2016 bij iedereen centraal, dat is weinig onderscheidend. Dat reusachtige Europa – linke soep. En dat piepkleine Wildersje rechtsboven, nog kleiner dan Rutte, is dat een statement?

Kortom, waar stáát die krant eigenlijk voor?

Geen gekke vraag, aan de vooravond van wat volgens tijdgeestkijkers, hoopvol of angstig, best eens een revolutiejaar kan worden, na de mokerslagen van Keulen, Brexit, Oekraïne en Trump. Oftewel, hoe J.L. Heldring zijn laatste bundel NRC-columns doopte: Heel ons fundament kraakt.

In zo’n tijd wil je weten hoe een krant oordeelt; een journalistiek medium dat niet alleen de beursnotities en waterstanden wil doorgeven, is immers van oudsher ook een instituut dat een mens- en wereldbeeld uitdraagt.

Positie van de krant

Het ‘Commentaar’ is de plaats waar dat wereldbeeld wordt geformuleerd en, waar nodig, wordt verdedigd of herzien. Het geeft de positie weer van ‘de krant’ als instituut, voor NRC getoetst aan de Beginselen uit 1970.

Commentaren zijn niet ondertekend, want het zijn geen columns. Ze zijn ook niet bindend voor individuele redacteuren – die mogen er gelukkig hun eigen mening op nahouden. Ze worden geschreven door een kleine groep commentatoren, ervaren redacteuren die vaak óók andere taken hebben, maar geacht worden na rijp beraad met de hoofdredactie een algemeen standpunt te kunnen formuleren. Uiteindelijk is er één met zijn naam verantwoordelijk voor het Commentaar: de hoofdredacteur.

Hoe leest een ombudsman die Commentaren?

Allereerst, een goed Commentaar is een kwestie is van ‘nadenken op papier’ (het graag gesmade ‘enerzijds, anderzijds..’). Nee, dat hoeft niet te wijzen op slappe knieën, maar wel op de kunst het rollen van de spierballen even uit te stellen, omdat wikken en wegen de kern is van rationeel debat. Overigens, daarom is het ook onverstandig een Commentaar te laten schrijven door een redacteur die tegelijk verslaggever is op hetzelfde onderwerp. Dan is de verleiding te groot om nu eens eindelijk de rode loper voor een eenduidige mening uit te rollen. Tegen jezelf indenken is een vereiste.

Uit de Commentaren zijn de accenten van de krant af te lezen, maar ze zijn niet sturend voor de berichtgeving, conform het klassieke adagium comment is free, facts are sacred. Heel erg oneigentijds gezegd: feiten dienen niet te worden aangepast aan meningen, maar eerder andersom.

Tot hier en niet verder

Maar ook die accommodatie aan de feiten heeft grenzen. Een Commentaar kan van alles wikken en wegen – voor of tegen Zwarte Piet (NRC was voor, is nu tegen), voor of tegen hulp bij het beëindigen van ‘voltooid leven’ (NRC is voor), voor of tegen vervolging van Wilders (NRC was in het eerste proces tegen, sprak in het tweede achteraf van een ‘wijs’ vonnis) - maar het is uiteindelijk ook de plek waar een krant met principes een streep trekt: tot hier en niet verder.

Voor NRC, dat sinds 1970 liberalisme, internationalisme en empirisme in het vaandel heeft staan, belooft het daarom een spannend jaar te worden. Want juist die uitgangspunten liggen onder vuur in een Europa dat lijkt te hunkeren naar identitaire saamhorigheid, nostalgie en nationalisme. Een krant die zich heeft gekeerd tegen het fortuynisme en tegen de PVV, heeft dus genoeg reden om bezorgd zo niet bevreesd te zijn – en dus om te mobiliseren.

Een vraag voor 2017 is daarom ook: kan het klassieke en niet-ondertekende Commentaar in het huidige, alomtegenwoordige kwetterkoor van persoonlijke stemmen (ook in deze krant), nog een ernst, of gravitas, houden die het vrijblijvende ‘dit is ook maar een mening’ ontstijgt?

Het is een vraag die, per definitie, alleen te beantwoorden is door een instituut dat zichzelf als maatschappelijke factor serieus neemt.

Sjoerd de Jong is ombudsman van NRC Handelsblad. Reacties: ombudsman@nrc.nl