In 2016 ontdekt: Casper-octopus, erwtenkrab en sorteerhoedspin

Alle dieren- en plantensoorten zijn nu wel zo’n beetje ontdekt, toch? Nee, nog lang niet. Ook in 2016 beschreven biologen weer 15.000 à 18.000 nieuwe dieren, planten, schimmels en eencelligen. En daarmee zijn de taxonomen er nog lang niet. Naar schatting moeten 6,7 miljoen dieren (vooral insecten), 577.000 schimmels en 82.000 planten daadwerkelijk nog ontdekt worden.

Natuurlijk, de meeste grote zoogdieren en vogels zijn wel gevonden. Toch kende 2016 grote verrassingen, zoals de zes meter lange spitssnuitdolfijnensoort die leeft in de duistere diepzee. Andere verrassingen waren kleiner, zoals de twaalf nieuwe breedvoetvliegsoorten die Nederland sinds 2016 officieel rijker is. Ze leefden hier al jaren, maar niemand had tot nu toe de moeite genomen er goed naar te kijken.

Dit zijn de negen leukste, vreemdste en mooiste nieuwe soorten waar biologieredacteuren Hester van Santen en Lucas Brouwers dit jaar over schreven.

1. ‘Casper’ de octopus

NOAA

Deze bleke, „spookachtige” octopus werd in maart gefilmd, op 4.290 meter diepte bij Hawaï. Het dier is hoogstwaarschijnlijk een nieuwe soort volgens Amerikaanse onderzoeksorganisatie NOAA vorige week bekend. De kleurloze octopus kreeg al snel de bijnaam Casper, naar het tekenfilmspookje.

Het octopusje heeft een ontroerende en voortplantingsstrategie. Het dier hangt zijn eieren aan de steel van een dode spons en klampt zich daarna aan de steel vast, om te wachten tot de eieren uitkomen. Dat kost het octopusje haar leven: het kan maanden tot jaren duren voordat de eieren uitkomen, maakten Duitse biologen deze maand bekend. De biologen vrezen dat diepzeemijnbouw het voortbestaan van de octopus bedreigt: de sponzen hechten zich aan mangaanknollen, die gedolven worden voor hun zeldzame metalen.

2. Sorteerhoedspin

Indian Journal of Arachnology

Sprekend de sorteerhoed uit Harry Potter, dacht de Indiase biologiestudent Javed Ahmed toen hij dit spinnetje uit een struik plukte. Pas toen Ahmed het spinnetje in het lab ontleedde en goed naar de genitaliën keek, werd duidelijk dat het ging om niet eerder beschreven soort. Spinnen worden onderscheiden aan de vorm van hun genitaliën.

Wie een nieuwe soort vindt mag ook een soortnaam bedenken. Daar hoefden Ahmed, zijn mentor en een collega-student niet lang over na te denken. De spin heet nu Eriovixia gryffindori, een verwijzing naar Potter-tovenaar Godric Gryffindor. Die is in de Potterverhalen de oorspronkelijke eigenaar van de magische sorteerhoed die kan spreken.

3. Zwarte spitssnuit

Het spectaculairste nieuwe dier van 2016 is 6 à 7 meter lang en kan misschien wel twee kilometer diep duiken. Het is een nieuw soort spitssnuitdolfijn. Spitssnuitdolfijnen zijn walvissen, en behoren tot de onbekendste zoogdieren op aarde. Met de nieuwe soort erbij zijn er 23 beschreven, en daar zijn soorten bij die nog nooit levend gezien zijn. Ze zwemmen in kleine groepjes op zee en komen zelden boven water.

Japanse walvisvaarders jagen op één van die soorten, de ‘zwarte dolfijn’, die donkergrijs is. Sommige lokale jagers kenden een écht zwarte variant, die karasu genoemd werd (raaf). Afgelopen zomer bleek uit genetisch onderzoek: de karasu is zó anders dan andere spitssnuitdolfijnen, dat hij wel een nieuwe soort moet zijn.

4. Erwtenkrab

Wie anno 2016 een nieuw dier wil ontdekken moet goed zoeken. Ín een mosselschelp bijvoorbeeld. Binnenin een levende dadelmossel van de Salomonseilanden vonden twee taxonomen een klein krabbetje ter grootte van een erwt. Het krabbetje is geen verstekeling, maar een parasiet. Het leeft van het voedsel dat de mossel uit het water filtert.

De erwtenkrab komt uit een echte parasietenfamilie: andere erwtenkrabben leven bijvoorbeeld in de buizen van borstelwormen of cloaca’s van zeekomkommers. Omdat deze krab een dubbel pantserplaat heeft, heeft het duo het dier vernoemd naar de Romeinse god Janus, de god met twee gezichten. Het krabje heet nu: Serenotheres janus.

5. Breedvoetvliegen

De grootste aanwinst voor de Nederlandse natuur in 2016? Voor de één zal het de komst van de tweede wolf geweest zijn, voor de ander de aanleg van de Markerwadden. Maar puur getalsmatig zijn de belangrijkste nieuwkomers 12 soorten vliegjes. Breedvoetvliegen om precies te zijn: kleine vliegjes die hun eieren op paddestoelen leggen.

Deze maand zijn ze bijgeschreven in het Nederlands Soortenregister. Waarschijnlijk zijn de vliegjes al lang in Nederland, maar ze waren straal genegeerd. Insectenkundige Menno Reemer, en eerder zijn collega Herman de Jong, gingen daarom met opzet op zoek naar de kleurrijke, wat nerveuze vliegjes. Er waren er 24 bekend in Nederland; door het werk van Reemer en De Jong zijn dat er nu 36.

6. Kortbloeiende kokosbloem

Edwino S. Fernando

Deze in februari ontdekte bloem ruikt naar verse kokosnoot. De bloem groeit altijd verborgen op de bosbodem. Hij leeft als een paddestoel, als parasiet op de wortels van een klimplant.

De bloem is een rafflesia: Rafflesia consueloea. Rafflesia’s zijn de grootste bloemen ter wereld. De beroemdste, die in Indonesië voorkomt, meet tot anderhalve meter in doorsnede. Dit exemplaar is de kleinste van de twintig rafflesia’s. De bloem heeft een risicovolle levenscyclus: zijn bloei duurt maar twaalf uur. Als hij in die korte periode bevrucht wordt, vormt de rafflesia vruchten met zaadjes die door zoogdieren gegeten en verspreid worden.

7. Vierhonderdveertienpoot

P.E. Marek

Hoe kan het ook anders? Het dier met de meeste poten dat in 2016 werd beschreven is een duizendpoot. Een duizendpoot die zijn naam bijna eer aandoet: Illacme tobini, met 414 poten. Amerikaanse taxonomen vonden de nieuwe duizendpoot in een marmergrot in het Californische natuurpark Sequoia. Het diertje is 2 centimeter lang en heeft een lijfje zo dun als een draad.

Naast 414 poten, heef de veelpoot op het dunne lijfje ook nog plek voor 200 gifklieren en vier penissen. De duizendpoot heeft zo veel poten doordat hij zijn hele leven door blijft groeien. Hoe ouder, hoe langer. De nieuwe duizendpoot is pas de tweede soort in het duizendpootgeslacht Illacme. Zijn naaste verwant, Illacme plenipes, is de absolute pootrecordhouder: 750, meer dan elk ander dier op aarde.

8. Keverspin

I. Njunjić

Het heeft zes poten, dus dit is een insect, geen spin. Maar deze in september beschreven kever, die Graciliella ozmeci is gedoopt, lijkt bedrieglijk goed op een achtpotige. De Servische bioloog Iva Njunjic vond de kever in een grot aan de Kroatische kust.

Grotkevers, waarin ze gespecialiseerd is, lijken allemaal op spinnen. Hun antennes en poten zijn lang om zich in het donker te kunnen oriënteren (ze zijn blind). Hun achterlijf is gevuld met vet, een voorraad voor schaarse tijden. Njunjic verzamelde de spinachtige kevers in grotten in Kroatië, Montenegro en Bosnië-Herzegovina. Ze ontdekte twee nieuwe soorten, waaronder deze. Uit DNA-onderzoek bleek dat die nieuwe spinkevers, en nog twee andere een afzonderlijke groep vormen: het geslacht Graciliella.

9. Geen zeepaddestoel, maar kwal

Hugh McIntosh/Museum Victoria

Er vielen ook dieren af in 2016. In 2014 waren deze zeepaddestoeltjes nog wereldnieuws. Deense biologen opperden toen dat deze mysterieuze wezens wel eens een compleet nieuw type dier konden zijn.

Maar in 2016 werd het raadsel opgelost: de paddestoelen zijn poliepen van een sifonofoor of staatkwal. Staatkwallen zijn kolonies van honderden diertjes. Het Portugees oorlogsschip is de bekendste.