Afscheid van een jaar waarin alle zekerheden leken te verdwijnen

2016 was alsof op een steile trap plotseling de leuning afbrak: het einde van houvast. Wie de wereld wil blijven begrijpen moet leren denken zonder de zekerheden die de politieke verhoudingen decennia hebben gekenmerkt.

Het was alsof op een steile trap plotseling de leuning afbrak. 2016 was in veel opzichten het einde van houvast. Het establishment verloor, outsiders hadden wind mee. Populisten stelden, soms in referenda, zekerheden ter discussie die de internationale verhoudingen al decennia vormgeven. Wat eigenlijk niet kon, gebeurde in 2016 tóch.

Neem Europa. Europese samenwerking was sinds de Tweede Wereldoorlog zo aantrekkelijk dat steeds meer staten zich aaneensloten om steeds ambitieuzere plannen te verwezenlijken. De Europese club kon alleen maar groeien. Sinds juni 2016 weten we zeker dat de EU ook kan krimpen. De Britse premier David Cameron verloor de grootste gok van zijn politieke leven en stortte zijn eigen land en de Unie in een ongewisse toekomst.

We wisten al dat de prestaties van de EU niet iedereen kunnen overtuigen. We hebben nu ook gezien dat de EU kwetsbaar is. Wie haar wil behouden, zal voor haar moeten vechten. Daar was in 2016 helaas nog niet veel van te merken.

De onvrede gold niet alleen de instellingen in Brussel. Er wankelt nóg een zekerheid: de grotere gedachte dat internationale samenwerking, op economisch en politiek gebied, leidt tot een betere wereld. De winst van globalisering staat ter discussie, handelsverdragen zijn niet meer vanzelfsprekend. De belofte van open grenzen – meer welvaart, maatschappelijke verrijking – is omgeslagen in verzet tegen het vreemde.

In heel Europa broeit een populistische revolte van kiezers die zich op hun werk bedreigd voelen door globalisering en automatisering, en die, eenmaal thuisgekomen, constateren dat een kongsi van bevoogdende elite en mondige nieuwkomers het ook nog eens op hun levensstijl (Zwarte Piet) heeft gemunt. Een reeks politiek/religieus gemotiveerde aanslagen – Brussel, Nice, Istanbul, Berlijn – droeg bij aan een gevoel van onzekerheid en de idee dat de leiders in Europa de regie is ontglipt.

Het zou zomaar kunnen dat volgend jaar nog meer landen de afslag nemen naar vroeger, naar grenzen dicht en eigenbelang eerst. De belangrijkste testcase wordt Frankrijk, waar Marine Le Pen niet kansloos is in de strijd om het presidentschap. Mocht zij komend voorjaar daadwerkelijk winnen, dan kan dat tot een omwenteling leiden in Europa waarbij de Brexit zal verbleken.

Met de belofte America First bereikte een outsider in november onverwachts het Witte Huis, surfend op een vergelijkbare anti-establishment golf als in Europa. Hoeveel zekerheden met de verkiezing van Donald J. Trump zullen sneuvelen is nog niet eens bij benadering te zeggen.

De buitenlandkoers van Trump is nog niet uitgekristalliseerd, maar hij heeft weinig op met oude gebruiken. Hij zette alvast de relatie met China onder spanning door een telefoontje uit Taiwan aan te nemen, waarmee hij de één-China-politiek, vast bestanddeel van Amerikaanse beleid sinds de jaren zeventig, ter discussie stelde. Zijn beoogd ambassadeur in Israël ziet niets in de tweestatenoplossing voor het Israëlisch-Palestijnse conflict – ook een pijler van Amerikaans beleid. Europa zal onder Trump hoe dan ook meer moeten bijdragen aan de collectieve veiligheid, overigens geen absurd idee. In Vladimir Poetin ziet de aanstaande president eerder een soulmate dan een onbetrouwbare tegenstander.

Over Poetin gesproken. Zekerheid was dat de Russische president Rusland bestuurt, de Amerikanen zelf hun president kiezen en partijen uit de EU contacten aanknopen met elkaar. In 2016 beïnvloedde Poetin de oorlog in Syrië, mengde Rusland zich middels computerinbraken in de Amerikaanse verkiezingen en knoopten Europese populisten – Front National, FPÖ en Lega Nord – contacten aan in Moskou.

De nieuwe salonfähigkeit van de Russische leider was verbijsterend – zeker in een jaar waarin hij met grof geweld de Syrische president Assad in het zadel wist te houden. De ‘autoritaire aanpak’ deed het sowieso goed dit jaar. Onder verwijzing naar een mislukte coup zuiverde president Erdogan Turkije van politieke tegenstanders.

Ook sneuvelde de zekerheid dat de VS in de wereld het voortouw nemen. In de laatste week van het jaar presenteerde Rusland met Turkije en Iran een plan voor de toekomst van Syrië . Of het hier gaat om een gelegenheidscoalitie of om een nieuwe alliantie, moet nog blijken. Op de drempel van 2017 reageerde Obama op het spionageschandaal door 35 Russen in overheidsdienst het land uit te zetten. Rijkelijk laat, maar ook tekenend voor de ijzige wind van 2016.

De wereld veranderde snel. Wie haar wil blijven begrijpen moet leren denken zonder de zekerheden die de politieke verhoudingen decennia hebben gekenmerkt. Het wordt in 2017, vrij naar Hannah Ahrendt, denken zonder leuning, denken ohne Geländer.