De doodstraf is in de VS heel snel op haar retour

Buitenland

Elk jaar blijkt de afname van het aantal doodvonnissen en executies rapper te gaan dan was voorspeld.

De executiekamer van een gevangenis in Californië. Foto: AFP

Dylann Roof, de white supremacist die in 2015 negen zwarte kerkgangers doodschoot in Charleston, South Carolina, krijgt volgende week zijn vonnis te horen. De kans is aanzienlijk dat hij uiteindelijk de doodstraf krijgt opgelegd. Roof werd eerder schuldig bevonden aan alle 33 aanklachten tegen hem, waaronder hate crimes, misdaden uit haat. Hij heeft gezegd dat hij geen moeite zal doen de doodstraf te ontlopen, en minister van Justitie Loretta Lynch heeft die namens de federale overheid geëist.

Als Roof de doodstraf krijgt, is dat uitzonderlijk. Want die is in de Verenigde Staten heel snel op haar retour. Elk jaar blijkt de teruggang in het aantal doodvonnissen en executies nog rapper te gaan dan op basis van gemiddelden al was voorspeld.

De cijfers van 2016 vestigen opnieuw laagterecords, blijkt uit onlangs gepubliceerde gegevens van het Death Penalty Information Centre. Dertig doodvonnissen werden in 2016 uitgesproken. In 2015 waren dat er 49, wat al het laagste was in veertig jaar tijd – het hoogtepunt lag in 1996 bij 315. In 2016 werden 20 mensen geëxecuteerd, tegen 98 in piekjaar 1999.

De doodstraf is geografisch teruggedrongen tot een klein aantal staten, districten en zelfs aanklagers. Hoewel 31 staten de doodstraf in het wetboek hebben staan, legt slechts een handvol haar ook op. Twee staten – Texas en Georgia – namen in 2016 80 procent van de executies voor hun rekening. Meer dan 60 procent van de vonnissen kwam dit jaar uit 2 procent van Amerika’s meer dan 3.000 juridische districten. Een onderzoekscentrum van Harvard ging vorig jaar na wat zulke districten gemeen hebben. Vaak bleek de openbaar aanklager er fanatiek, de segregatie er sterk en de juridische voorzieningen voor armen gebrekkig. Volgens het onderzoeksteam is het resultaat dat vooral jonge, zwarte en geesteszieke mensen de kans lopen in de dodencel te belanden.

Opkomst DNA-onderzoek

Breed uitgevente onderzoeksresultaten als deze dragen zeker bij aan het in onbruik raken van de doodstraf. Daarnaast is in de afgelopen decennia onder meer door de opkomst van DNA-onderzoek veelvuldiger gebleken dat er onschuldigen in de dodencel zitten. Ook staat vast dat zwarte en latino-moordenaars een veel groter risico lopen op de doodstraf, helemaal als ze een blanke hebben vermoord. Ten slotte zijn death rows en doodstrafzaken veel kostbaarder dan gewone zaken en gevangenen.

Maar de belangrijkste oorzaak voor de terugval is het opraken van gifstoffen. Fabrikanten van medicijnen willen niet meer geassocieerd worden met de doodstraf. Sinds 2011 verbiedt de EU bovendien uitvoer van medicijnen met het doel deze voor executies te gebruiken.

Op 9 december stierf Ronald Bert Smith op een executietafel in Alabama na dertien minuten waarin hij kreunde en zijn arm probeerde op te tillen – hij was de laatste geëxecuteerde van 2016. In 2014 ontaardde de executie van Clayton Lockett in een 43 minuten durende marteling, waarna Lockett stierf aan een hartstilstand. In beide gevallen werd een cocktail toegediend met daarin het omstreden middel midazolam dat gevangenen onvoldoende zou verdoven.

Terwijl het aantal executies steeds afneemt, gaat het juridische getrouwtrek door. Bij de verkiezingen in november stemden Californiërs voor het behoud van de doodstraf en koos Nebraska voor herinvoering ervan. Maar eerder deze maand verklaarde het Hooggerechtshof van Florida meer dan honderd doodvonnissen ongeldig na een uitspraak van het landelijk Hooggerechtshof.

Dat de doodstraf op de middellange termijn in de VS nauwelijks nog uitgevoerd zal worden, lijkt al met al vast te staan. Maar dat het ook echt tot het schrappen van deze ideologisch beladen straf zal komen, is niet waarschijnlijk. Van de acht rechters in het huidige Hooggerechtshof heeft alleen Stephen Breyer zich uitgesproken voor een nieuw oordeel van het Hof over de grondwettigheid van de doodstraf. Het benoemen van een negende, doorslaggevende rechter is aan de nieuwe president, Donald Trump, die voorstander is van de doodstraf.

Als Dylann Roof komende week ter dood wordt veroordeeld, gebeurt dat in elk geval tegen de zin van de nabestaanden van sommigen van zijn slachtoffers. Zij zijn op grond van hun geloof tegen de doodstraf, of zien op tegen de jarenlange juridische procedures die op zo’n vonnis zullen volgen. En sommigen in South Carolina vinden de doodstraf voor een racistische moordenaar van 22 jaar milder dan een heel leven in de gevangenis zonder mogelijkheid tot beroep.