Recensie

Dit waren dit jaar de beste boeken over Amsterdam

Lezen

Het afgelopen jaar verschenen weer heel wat boeken over Amsterdam. Of spelend in Amsterdam. Columns, geschiedenis, fotografie, biografieën, fictie. Journalist Bas Blokker struinde door de stapels en maakte een keuze.

Evert Elzinga / ANP

‘Ik wilde dat ik niet in Amsterdam woonde, dan ging ik erheen met vakantie.” Zomaar een citaat (van K. Schippers) uit Leesbaar Amsterdam, een stadsplattegrond in literaire zinnen. De kaart is vorig jaar gepubliceerd en kan voor een volgende editie worden aangevuld met zinnen die 2016 in druk verschenen, zoals: „Het plein was niet veranderd. Links de Albert Heijn, rechts de Dirk. Ertussenin een rij winkels waar niemand iets te zoeken had.” Zo beschrijft Walter van den Berg in Schuld het Sierplein. Of deze zin, van Yasmina Aboutaleb in een van haar gebundelde Parool-columns: „Binnen rook het naar een mengelmoes van drank en schoonmaakmiddel, maar voor een koffie verkeerd betaalde je het bijna vooroorlogse bedrag van één euro zeventig.” (Over café ’t Monumentje, hoek Westerstraat / Tweede Boomdwarsstraat). Of deze beschrijving van Amstel 218. „Het had een deftig gezicht, dit huis. Het had wangen van steen, een hoge stoep met twee monden en zeker twaalf ogen.” Zo beschrijft Geert Mak het huis van de familie Six.

De oogst van een Amsterdams boekenjaar is wel eens minder geweest. Opvallend is dat dit jaar tal van naar aard, temperament en beroep zeer verschillende prominente Amsterdammers een biografie kregen. Burgemeester Van der Laan, zijn verre voorganger Jan Six, dirigent Willem Mengelberg, koningin Juliana (met haar Paleis toch ook een beetje stadgenote), uitgever Geert van Oorschot, crimineel Willem Holleeder en de beste Nederlandse voetballer ooit, Johan Cruijff. Ook opvallend, vooral bij die laatste, is dat Amsterdam er als decor van het leven vaak nauwelijks in voorkomt.

Dat geldt niet voor De levens van Jan Six. Het boek helt misschien wat zwaar over naar het eerste decennia van deze hoofdstedelijke dynastie, maar ja, de zestiende en zeventiende eeuw zijn nu eenmaal onze Gouden Eeuw. Het knapst is de terloopse verweving van hoofdpersonen met de stad waarin zij wonen. Geert Mak schreef het Amsterdamse boek van het jaar.

Top 3: Fictie


  • 1. Walter van den Berg: Schuld

    „Ze liep verder, over de boulevard, onder het café door, langs de Oostoever, en over de Johan Huizingalaan. Toen ze weer bij de Pieter Calandlaan was, ging ze links, naar het rijtje winkels waar de Febo en Gebroeders Winter zaten en nog wat andere winkels die altijd van samenstelling wisselden omdat niemand het lang volhield in dit stuk.”

    Wat Nescio deed voor Amsterdam-Oost en Reve voor plan-Zuid, dat doet Walter van den Berg nu al enkele romans voor West. Door goed te kijken en zuiver te beschrijven, komt hij in het hart van de troosteloze wijk – zijn wijk: de schrijver is hier zelf geboren in 1970 en opgegroeid. We komen met de hoofdpersonen Cor, Ron en Kevin diep in NieuwWest, in de pleinen met „winkels waar niemand iets te zoeken had”, in de Ookmeerweg, de Lelylaan en Meer en Vaart, in winkels en cafés en woonhuizen, waar „zes Polen op twee driezitsbanken” zitten, met „halveliterblikken Euroshopperbier” en „zware shag” bij de hand.

    Dit boek toont een Amsterdam dat de meeste van Van den Bergs lezers van hun leven niet zullen zien. Het is ruig en ver, en niemand die er niet hoeft te wezen, gaat voorbij de ‘poort der mistroostigheid’, zoals Van den Berg in de Volkskrant Station Lelylaan doopte. In deze krant kwalificeerde Arjen Fortuin Schuld als „een voorbeeldige roman”.

    Das Mag. 226 blz. € 19,95

  • nancy

    2. Herman Koch: De Greppel

    Robert Walter, geliefd burgemeester van Amsterdam, raakt verstrikt in echtelijke jaloezie op een van de wethouders. Twijfels slaan toe in de burgemeesterbiotoop tussen Herengracht en Waterlooplein.

    Stokerkade. 224 blz. € 24,50

  • nancy

    3. A.F.Th. van der Heijden: Kwaadschiks

    In deel 6 van de Tandeloze Tijd-cyclus is reclameman, maar vooral „theatrale persoonlijkheid met narcistische trekken” Nico Dorlas de hoofdpersoon. Tegen het decor van Amsterdam (Zuid) en Amstelveen maakt hij een verbijsterend gewelddadige dag mee.

    De Bezige Bij. 1408 blz. € 21,99.

Top 3: Kunst/ Cultuur


  • 1. Anneke van Veen Amsterdam 1900

    . Drie joffers in de regen. Drie kinderen voor het Bartolotti-huis. Drie kantoorklerken van de N.V. Blikman & Sartorius, de handelsfirma aan de Nes. Drie juffrouwen achter de toonbank van een snoepwinkel. Elke foto is een venster op de stad en haar bewoners van ruwweg een eeuw geleden. Zeker die van de snoepwinkel; iedereen kent hopjes, maar wat voor snoep is in hemelsnaam ‘patience’, zoals op een andere bus staat? Het Stadsarchief organiseerde in het afgelopen jaar een tentoonstelling over de oertijd van het medium onder de titel Amsterdam 1900. De catalogus is een mooie herinnering voor wie de tentoonstelling bezocht, en een goede vervanging voor wie haar heeft gemist. Haarscherpe, paginagrote afdrukken van foto’s van Jacob Olie, George Hendrik Breitner, Bernard Eilers, Henri Berssenbrugge en vele anderen, onder wie onbekende amateurs.

    Het is moeilijk om niet melancholiek te worden bij het zien van de gebouwen die intussen verdwenen zijn: het Paleis voor Volksvlijt, de Joden Houttuinen, de binnentuinen vna de Funen. Maar vooral als je al die intrigerende mensen ziet. De bouwvakkers op de rand van de Metz-koepel, ‘wereldreiziger’ Max Duffek aan een kraan boven de gracht. Allemaal Amsterdammers die, verlegen of brutaal als ze op de foto staan, nu niet meer leven.

    Thoth. 2018 blz. € 29.95

  • nancy

    2. Sebas Baggelaar, Pim van Schaik: Piet Kramer, Bruggenbouwer van de Amsterdamse School

    Een van de boeken die dit jaar verschenen over de jubilerende Amsterdamse School. Alle aandacht gaat hier uit naar de meester van het smeedwerk en de beeldhouwkunst op de mooiste bruggen van de stad.

    Ambo Anthos. 319 blz. € 21,99

  • nancy

    3. Gusta Reichwein: Made in Amsterdam

    Een eeuw in honderd kunstwerken. Van een bont Vondelpark door Gustave de Smet uit 1915 tot de woest geschilderde selfies van Tanja Ritterbeh.

    Waanders. 240 blz. € 22,50

Top 3: Biografieën


  • 1. Geert Mak De levens van Jan Six

    . „Een familiegeschiedenis”, is de ondertitel van Geert Maks De levens van Jan Six. Maar hij had er evengoed „een stadsgeschiedenis” onder kunnen schrijven. Zozeer is het leven van de familie die eind 16de eeuw vanuit Saint Omer, in het huidige Noord-Frankrijk, naar het noorden trok, in zijn boek verknoopt met de geschiedenis van Amsterdam.

    Het boek is in de eerste plaats een reeks portretten van al die Jannen Six tot de elfde aan toe, hun rol als handelaren, eerst in laken en verf, grondbezitters en bestuurders. Dat doet hij aan de hand van hun fantastische familiearchief, waaronder het verbluffende zeventiende-eeuwse liber amicorum dat de Kleine Pandora werd genoemd. Maar bijna terloops schrijft Mak ook over de stad, over het „zoutige, klotsende waterlandschap” langs het IJ in de 16de eeuw. Over de „zelfgebakken” aristocratie waar ook de Sixen toe behoorden. Over kippen op de Dam, het Paleis voor Volksvlijt en de grachtendempmanie rond 1900.

    Het is daarbij een ode aan de stad waar de gelijkheid werd ‘uitgevonden’ – „want dat was, in die 18de eeuw, echt een uitvinding.” De stad die de vrijheid schenkt om in alle rust familietradities te vestigen. En de stad die kunstenaars aantrok om portretten te schilderen zoals dat van de eerste Jan Six, door Rembrandt.

    Atlas Contact. 446 blz. €24,99

  • nancy

    2. Astrid Holleeder: Judas

    Wie dacht dat Willem Holleeder het cool vond om na zijn vrijlating steeds op zijn scooter door Amsterdam te rijden: lees Judas voor het gezanik van de topcrimineel over zijn zusters. „Zij rijden de hele tijd in auto’s. Ik moet door weer en wind op de scooter, het zicht is slecht, het is gevaarlijk.”

    Lebowski. 576 blz. € 22,50

  • nancy

    3. Kemal Rijken: Van der Laan

    Waarom werd Eberhard van der Laan in zijn jongensjaren in de plaatselijke politiek wel ‘Epie Lepie’ genoemd? Het antwoord staat in de biografie van de burgemeester. Mooie details uit de kindertijd en van de eerste schreden op het (stads)politieke vlak.

    Ambo Anthos. 256 blz. € 16,50

Top 3: Geschiedenis


  • 1. Jeroen Slot e.a.: Amsterdam in cijfers

    1. Het is misschien geen narratieve geschiedenis en je leest het niet in één ruk uit, maar geen enkele historicus zal later om de jaarboeken van de dienst Onderzoek, Informatie en Statistiek heen kunnen. Willen ze uitzoeken hoe en wanneer dat toch is gebeurd, die vermaledijde Disneyficatie van de stad? Lees tabel 8.3.2 op bladzijde 275 en zie hoe vanaf 2010 het aantal hotelkamers, vooral de luxe kamers, jaarlijks met duizenden tegelijk stijgt. Willen ze weten waar de tweedeling in de stad op gebaseerd is? Sla bladzij 214 op en zie dat kinderen in de stadsdelen NieuwWest, Noord en Zuidoost meer dan gemiddeld naar lagere schoolsoorten worden gestuurd. Hee, en dat zijn precies de stadsdelen waar relatief de meeste bijstandsuitkeringen worden verstrekt (blz. 179). En de stadsdelen waar de meeste kinderen met overgewicht wonen (tussen de 12 en de 15 procent; blz. 250).

    Je ziet in dit jaarboek het aantal uitgeleende bibliotheekboeken jaar na jaar teruglopen. Dat er bijna drie keer zoveel mensen naar het Sexmuseum gaan als naar het Paleis op de Dam. Dat de huizenprijzen in vier jaar tijd stijgen van bijna 3.500 euro per vierkante meter naar bijna 4.000. In Amsterdam in cijfers worden de notulen van de stadsgeschiedenis opgemaakt.

  • nancy

    2. Herman Vuijsje (red): Aan de Amsterdamse Wallen

    Een 400 pagina’s dikke staalkaart van „het verhevene en het verderfelijke, het vrome en het vieze” dat is samengebald in het centrum van Amsterdam. Ooit een seks-, nu vooral een Nutellaparadijs waar bewoners tussen de toeristen door proberen te leven.

    Boom. 384 blz. € 29,90

  • nancy

    3. Daan Dekker: De betonnen droom

    Geschiedenis van ontwerp en ontwerper van de gedoemde Bijlmermeer. Siegfried Nassuth dacht dat iedereen vanzelf gelukkig zou worden van licht, lucht en ruimte. Niet dus.

    Thomas Rap. 336 blz. € 19,99