De bus is een betrekkelijk anoniem vervoermiddel

Per bus door Europa Anis Amri was niet de eerste terrorist die op een Europese bus stapte om te ontkomen. Syriëgangers deden het ook. Op Sloterdijk, waar vermoedelijk ook Amri was, stap je zo in.

Foto Evert Elzinga/ANP

„Meneer, volgens uw collega moeten we bij u zijn.” Twee Marokkaans-Nederlandse jongens staan voor de gifgroene Flixbus op het station Amsterdam Sloterdijk. Chauffeur Ron Weistra (62) kijkt ze aan. „Waar moeten jullie heen?” De jongens laten het ticket op hun telefoon zien. Weistra scant de code. „In orde. Kom er maar in!”

Naar hun paspoort vraagt de chauffeur niet. Waarom niet? „Nou, ja, ik ging ervan uit dat mijn collega daar al naar had gevraagd.” Hij wijst naar een chauffeur die twintig meter verderop voor een bus staat. „Die heeft ze naar mij doorverwezen.” Maar zeker weten doet Weistra het niet.

Op ditzelfde station zou vorige week Anis Amri na de aanslag in Berlijn op de Flixbus zijn gestapt, een Europese busmaatschappij. Het Openbaar Ministerie heeft bevestigd dat Amri hoogstwaarschijnlijk via Nederland naar het Franse Lyon is gereisd.

Terroristen maken vaker gebruik van Europese buslijnen om te ontkomen na een aanslag.Mehdi N., verdacht van de aanslag in 2014 op het Joods Museum in Brussel, werd in Marseille aangehouden in een bus van Eurolines. Er zat een revolver in zijn binnenzak en een kalasjnikov in zijn bagage. Op de dag van de aanslagen in Parijs in november 2015 stapten terreurverdachten Sofien A. en Ossama K. in Brussel in een Eurolines-bus. Ze hadden op valse identiteitspapieren een enkele reis naar Amsterdam gekocht.

Ook Europese jihadgangers maakten voor hun uitreis naar Syrië opvallend vaak gebruik van buslijnen, staat in het rapport Combating Terrorist and Foreign Fighter Travel van een Amerikaanse veiligheidscommissie. Ze gaan via Balkanlanden naar Bulgarije of Griekenland, om vandaar uit de grens naar Turkije over te steken.

Is dat paspoort nou geldig of niet?

De Europese bus is aantrekkelijk voor terroristen omdat het een betrekkelijk anoniem vervoermiddel is. Vliegtuigpassagiers worden onderworpen aan paspoortcontroles en bagagechecks. Auto’s worden op de snelweg gescand op verdachte kentekens. Maar via de bus kun je als terrorist onopgemerkt het buitenland bereiken. Je kunt contant betalen en je bagage wordt niet bekeken. Wel hebben Europese busbedrijven in hun voorwaarden staan dat passagiers zich bij de chauffeur moeten legitimeren wanneer zij in de bus stappen. Maar „de geldigheid en juistheid van de identiteitskaart” wordt niet gecontroleerd, laat een woordvoerder van Flixbus weten.

Lees ook: Ongehinderd per bus, TGV en boemel

Chauffeur Ron Weistra beaamt dat. Op de twee Marokkaans-Nederlandse jongens na heeft hij alle passagiers van zijn Flixbus op de instaphalte van station Sloterdijk naar hun paspoort gevraagd. Erg zorgvuldig kijkt hij er niet naar – het meisje dat per ongeluk haar vinger op haar pasfoto houdt, mag ook instappen. „Je kijkt of de naam in het paspoort overeenkomt met de opgegeven naam. Meer kun je niet doen”, zegt Weistra. „Hoe kan ik zien of zo’n paspoort echt is of nep? Sommigen hebben een buitenlandse identiteitskaart. Kun je al helemaal niets aan afzien. Voor hetzelfde geld is het een lidmaatschapskaart van een Arabische bibliotheek. Maar ja, die laat je ook maar door. We zijn geen douane.” Soms laat hij wel een paspoort checken door de politie. Zoals laatst, met twee meisjes die er minderjarig uitzagen. „Ik vertrouwde de boel niet. Toen heb ik de politie gebeld. Voor je het weet ben je een mensensmokkelaar. Maar hun identiteitskaarten bleken te kloppen.”

Alleen steekproeven marechaussee

Paspoortcontroles zijn de verantwoordelijkheid van de marechaussee. Die zet bussen die Nederland binnenkomen steekproefsgewijs aan de kant. Het komt „regelmatig” voor dat er mensen tussen zitten „die geen legale status in Nederland hebben”, zegt een woordvoerder van de marechaussee. Die worden in zo’n geval uit de bus gehaald voor een asielprocedure. Bij het controleren is de marechaussee gebonden aan de Schengenregels, die voorschrijven dat er ‘vrij verkeer’ moet zijn tussen de Schengenlanden. Een grensovergang mag maximaal 90 uur per maand worden gecontroleerd, wat neerkomt op 6 uur per dag. „We kunnen dus lang niet alle bussen controleren”, zegt de woordvoerder.

Volgens buschauffeur Weistra – die dagelijks heen en weer naar Frankrijk rijdt – wordt er de laatste tijd amper gecontroleerd. „Ik schat dat tijdens 5 procent van mijn ritjes een controle plaatsvindt.”

Lees ook: Anis Amri liet zich lastig uitzetten

Na de aanslagen in Parijs vorig jaar, vonden veel meer controles plaats, herinnert Weistra zich. „Toen werd ik in twee dagen vier keer aan de kant gezet.” Maar het heeft volgens hem allemaal weinig zin. „De grenzen zijn open. Je kunt ook in je eigen autootje naar Frankrijk rijden. Kun je niks aan doen.”

Net als Weistra wil vertrekken, komt er een jonge vrouw met een rugzak aangerend. „So, young lady, you’re almost too late.” De ogen van het meisje vernauwen. „Me too late?” „Almost too late.” Weistra pakt haar bagage aan en legt die in de laadruimte. „Ze komen steeds later”, zegt hij voordat hij de deuren sluit en de Flixbus de weg opdraait.

    • Andreas Kouwenhoven