Vijf vragen over de spanningen tussen de VS en Israël

Vijf vragen Met het stemgedrag van de VS in de Veiligheidsraad heeft Obama zich op de valreep de woede van Israël op de hals gehaald. Welk effect heeft deze actie?

Bouwwerkzaamheden eind december in de Israëlische nederzetting Givat Zeev op de Westelijke Jordaanoever. Foto Baz Ratner / Reuters

Vlak voor Barack Obama’s vertrek zijn de al langer sluimerende spanningen tussen de Amerikaanse president en de Israëlische premier Netanyahu alsnog tot een uitbarsting gekomen. In het kerstweekeinde beschuldigde Netanyahu Obama ervan persoonlijk achter een resolutie te hebben gezeten die tot zijn woede vrijdag door de Veiligheidsraad is aangenomen. Obama ontkent betrokkenheid.

De resolutie veroordeelt Israël wegens zijn expansieve nederzettingenbeleid op de bezette Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem en roept het land op dit „onmiddellijk en volledig” te staken. De VS troffen in het verleden zulke resoluties met een veto, maar ditmaal onthielden zij zich van stemming. Daardoor werd de resolutie met 14 van de 15 stemmen aangenomen.

De Israëlische ambassadeur in Washington, Ron Dermer, kondigde zelfs aan bewijzen voor Obama’s betrokkenheid aan de aanstaande president Trump te zullen overleggen. Die laatste – pas in functie vanaf 20 januari – had vooraf juist gelobbyd tegen de resolutie, een ongebruikelijke inmenging van een aanstaande president in zo’n gevoelig dossier.

Zo groot was Netanyahu’s woede dat hij op kerstzondag de ambassadeurs van tien landen die voor de resolutie hadden gestemd op het matje riep. Ook de Amerikaanse gezant moest er aan geloven. Aan de ontwikkelingshulp voor een twaalfde lid van de Veiligheidsraad, Senegal, maakte hij abrupt een eind.

Oppositieleider Jair Lapid, die de resolutie ook afkeurde, vond dat Netanyahu hiermee buiten zijn boekje ging. „Dit is een beleid van hysterie.”

1. Waarom is Netanyahu zo woedend?

Het is voor het eerst sinds 1979 dat een resolutie van de Veiligheidsraad Israëls nederzettingenbeleid expliciet veroordeelt. Dat betekent internationaal gezichtsverlies, te meer omdat Netanyahu vooraf had geprobeerd de „schandelijke” resolutie tegen te houden. De premier beschouwt de Amerikaanse opstelling als verraad. „Vrienden slepen vrienden niet voor de Veiligheidsraad”, tierde hij. De bouw van duizenden woningen in Oost-Jeruzalem gaat wat hem betreft door en het nederzettingenbeleid blijft ongewijzigd.

2. Hoe hebben de Palestijnen gereageerd?

Het bleef aanvankelijk stil uit Palestijnse hoek. Dinsdag verklaarde de Palestijnse president Abbas echter dat de stemming in de Veiligheidsraad „het fundament legt voor serieuze onderhandelingen”. Daarbij doelde hij vooral op een conferentie, op 15 januari in Parijs, waar de ministers van Buitenlandse Zaken van zo’n zeventig landen zich op Frans initiatief zullen buigen over het Midden-Oosten. Abbas zei te hopen dat de conferentie met een tijdsschema komt om een einde aan de Israëlische bezetting te maken. Netanyahu heeft al laten weten dat Israël niet meedoet in Parijs. Zijn minister van Defensie, Avigdor Lieberman, noemde de conferentie „een moderne versie van het Dreyfus-proces tegen de staat Israël”, een verwijzing naar een berucht proces in 1894 van een Joodse kapitein die – naar veel later bleek – ten onrechte beschuldigd was van landverraad. Ook zei hij dat uit de Franse steun voor de resolutie blijkt dat Franse Joden beter naar Israël kunnen verhuizen.

3. Hoe is de omstreden resolutie gevallen in de VS?

De zaak leverde Obama zowel scherpe veroordelingen als lof op. Niet alleen Republikeinen, ook Democraten van de centrumvleugel van Obama’s partij veroordeelden de actie. De New Yorkse senator Chuck Schumer noemde het uitblijven van een veto „uitermate frustrerend, teleurstellend en storend”. Senator Dianne Feinstein, zelf Joods, noemde het stoppen van de bouw van nederzettingen juist essentieel voor het bereiken van een tweestatenoplossing.

AIPAC, de traditioneel machtige lobby-organisatie van Joodse Amerikanen, zei in een verklaring „ten diepste bezorgd” te zijn over de Amerikaanse onthouding.

Donald Trump, die zich zeer had ingespannen om het toch tot een veto te laten komen, twitterde maandag dat de VN nu „alleen een club” is „voor mensen om bij elkaar te komen, te kletsen en zich te vermaken. Zo treurig!” Op vrijdag, meteen na de stemming, twitterde Trump al, refererend aan de dag dat hij zal aantreden: „Wat de VN betreft zullen de zaken anders gaan na 20 januari.”

4. Is er kans dat de resolutie iets concreets oplevert?

Van de resolutie heeft Israël op zichzelf niet veel te duchten. Van sancties bij niet-naleving is geen sprake. Wel zou het critici van Israëls nederzettingenbeleid de wind in de rug kunnen geven, ook buiten de VN. De Palestijnen zouden, gewapend met de resolutie, ook hun geluk kunnen beproeven bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag, al is zeer de vraag of de rechters iets kunnen met een niet-bindende resolutie.

De eerste test vormt ‘Parijs’. Volgens de Israëlische krant Haaretz zal de eveneens vertrekkende minister John Kerry de conferentie aangrijpen om zijn visie op de tweestaten-oplossing uit te werken. Theoretisch zou de internationale gemeenschap nog net voor Trumps aantreden via een nieuwe resolutie in de Veiligheidsraad de contouren van een nieuwe Palestijnse staat kunnen vastleggen. Een nachtmerrie voor Netanyahu.

5. Wat zal er na 20 januari veranderen ?

Na de stemming liet Netanyahu al weten „uit te kijken” naar de samenwerking met Trump. Die wil de Amerikaanse ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem verplaatsen. Ook diens benoeming van David Friedman tot ambassadeur beviel Netanyahu.

Aaron David Miller, een expert die onder Clinton en onder George W. Bush onderhandelde tussen Israël en de Palestijnen, noemde het nut van de stemonthouding door de VS „hoogst twijfelachtig”. „Het is een nogal beladen actie om om vijf voor twaalf deze weg in te slaan, als je weet dat de nieuwe regering dit toch gaat afwijzen”, zei hij tegen Bloomberg.