Op zoek naar de erfenis van Ruslands eerste en meest gehate president

Boris Jeltsin Precies 25 jaar geleden werd het einde van de Sovjet-Unie bezegeld, Boris Jeltsin zou Rusland een nieuw tijdperk binnenleiden. Correspondent Steven Derix spreekt met mensen die hem kenden.

Boris Jeltsin met Poetin tijdens een receptie in het Kremlin in 2001. Foto EPA PHOTO / ITAR-TASS

Het is zaterdag en hoewel de zon allang onder is, lijkt niemand nog van plan om naar huis te gaan. Vandaag is de temperatuur in Jekaterinenburg opgelopen tot een aangename acht graden onder nul: bijna windstil weer, met slechts een zuchtje sneeuw.

Boven aan de trappen van het Jeltsin Centrum verdringt de jeugd zich voor de glijbaan van blauw doorzichtig natuurijs, die de afmetingen heeft van een kleine bobsleebaan. Op het plein hangt sfeerverlichting tussen bont geschilderde houten kraampjes. 25 jaar nadat president Boris Jeltsin het einde van de Sovjet-Unie bezegelde, lijkt Rusland hier, voor dit blinkende museum, een welvarende en gelukkige natie.

Het Boris Jeltsin Presidentieel Centrum, dat in 2015 de poorten opende, is geïnspireerd door de ‘presidentiële bibliotheken’ in de VS. Kern van het complex is het Jeltsin-museum, gewijd aan de man die van 1991 tot 1999 de eerste president van de Russische Federatie was. Onder aan de trap staat een hoge witte stèle, waarop de contouren van Boris Nikolajevitsj zijn uitgehouwen. Twee opgeschoten jongens zijn er even blijven staan. „Vorig jaar hebben ze hem nog overgoten met rode verf”, zegt de een tegen de ander. „Het leek wel bloed man!”

Bijna tien jaar na zijn dood is Boris Nikolajevitsj Jeltsin (1931-2007) een omstreden figuur. In dit museum wordt hij geëerd als de man die Rusland vrijheid en democratie bracht. Maar veel Russen zien in hem vooral de man die de Sovjet-Unie de nek omdraaide. President Poetin noemde dat einde ooit „de grootste geopolitieke catastrofe van de twintigste eeuw”. Gewone Russen herinneren zich vooral de hyperinflatie, het gebrek aan alles, en de gewapende criminelen op straat.

Zieltogende patiënt

Het einde van de Sovjet-Unie kwam op 26 december 1991, maandag exact een kwart eeuw geleden. Op 25 december droeg Sovjetleider Michail Gorbatsjov zijn bevoegdheden over aan de Russische president Boris Jeltsin. Jeltsin kreeg ook het zwarte atoomkoffertje (merk: Samsonite) met de rode knop. Kort daarna maakte Gorbatsjov op tv bekend dat hij was afgetreden. Die avond werd de vlag met de hamer en sikkel voor het laatst gestreken. De volgende ochtend wapperde het wit-blauw-rood van de Russische Federatie boven het Kremlin. Kort daarop gaf de Opperste Sovjet zijn laatste verklaring uit: de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR) had definitief opgehouden te bestaan.

Het witte monument voor het Jeltsin-museum werd onlangs nog met rode verf besmeurd. Konstantin Salomatin

Volgens veel historici was dat einde onvermijdelijk. Met het aantreden van Sovjetleider Leonid Brezjnev in 1968 begon de Sovjet-Unie aan een lang proces van stagnatie. Gorbatsjovs pogingen om het socialistische systeem te hervormen (de perestrojka) versnelden het ontbindingsproces. In het Westen werd Gorbatsjov gevierd als de man die een einde maakte aan de Koude Oorlog. Maar in het immense Sovjet-imperium werd de val van de Muur opgevat als een teken van zwakte. Balten, Georgiërs en Oekraïners begonnen hardop te dromen van onafhankelijkheid.

Al in 1985 had Gorbatsjov Jeltsin naar Moskou gehaald. De Sovjetleider zag een bondgenoot in de lokale partijbaas, die gold als een hervormer. Het bleek een historische vergissing. Terwijl Gorbatsjov de Sovjet-Unie probeerde te reanimeren, drukte Jeltsin een kussen over het hoofd van de zieltogende patiënt.

Toegewijd pionier

Boris Nikolajevitsj Jeltsin werd in 1931 geboren in het dorpje Boetka, zo’n 250 kilometer ten oosten van Sverdlovsk, het huidige Jekaterinenburg. Op 18-jarige leeftijd trok hij naar de regionale hoofdstad om bouwkunde te studeren. Hier in Jekaterinenburg is het niet moeilijk om mensen te vinden die zich hem nog herinneren. Op de Federale Universiteit van de Oeral kunnen ze je de pilaar aanwijzen waar Jeltsin zoende met zijn latere vrouw Naina.

Mira Sjvarts, 82 maar nog altijd aan het hoofd van een bouwbedrijf, spreekt nog altijd met bewondering over de man die haar eerste baas was. In een hoekje van haar eigen kantoor hangt Jeltsins portret. Op het tafeltje daarvoor liggen boeken, memorabilia: een klein altaar.

Boris Jeltsin was de eerste baas van Mira Sjvarts. Nog altijd heeft ze in haar kantoor een Jeltsin-altaartje. Foto: Konstantin Salomatin

„Boris Nikolajevitsj ging altijd heel vroeg naar zijn werk”, vertelt Sjvarts. „Zijn bureau was altijd keurig opgeruimd. En ieder project bestudeerde hij nauwkeurig: kalm, niet gehaast. Hij wist altijd alles.”

Sjvarts raakt geëmotioneerd als ze praat over die tijd, het einde van de jaren vijftig, toen haar generatie vol optimisme bouwde aan de communistische toekomst. „Ik was pionier, een toegewijd lid van de [jeugorganisatie] Komsomol en partijlid. En Jeltsin? Ja, hij geloofde daar ook heilig in.”

Historici weten dat nog niet zo zeker. Jeltsin kwam uit een familie die had geleden onder Stalins terreur. Kritiek op het communisme was de rode lijn van zijn loopbaan. Toch trad hij op dertigjarige leeftijd toe tot de communistische partij. De bouwingenieur maakte een bliksemcarrière: in 1976 werd hij benoemd tot eerste secretaris van de ‘oblast’ Sverdlovsk en was hij de machtigste man in een van de meest geïndustrialiseerde regio’s van de Sovjet-Unie. Nog altijd geldt Jeltsin als de beste bestuurder die Jekaterinenburg ooit heeft gehad. Daar waar de rest van de Sovjet-Unie stagneerde, bloeide de regio Sverdlovsk. Jeltsin pakte het woningtekort aan, zorgde voor voldoende levensmiddelen en begon aan de bouw van de metro. Anno 2016 is er in Jekaterinenburg een bustour die je langs alle gebouwen voert die op initiatief van Jeltsin zijn gebouwd.

Drinken als een tempelier

Aleksej Boelgakov (73) reed de lokale partijbaas rond, in de zwarte Sovjetlimousine die nu staat te glimmen in het Jeltsin-centrum. Jeltsin ging altijd voorin zitten, naast hem. „Hij had hele lange benen, achterin vond hij niet comfortabel.” Voor de rit deed Jeltsin zijn horloge af en legde dat op het dashboard. „Om elf uur moet ik in Nizjni Tagil zijn, zei hij dan. Terwijl ik gewoon een klok in de wagen had.”

Chauffeur Aleksej Boelgakov met de zwarte Sovjet-limousine waarin hij Jeltsin rondreed. Foto: Konstantin Salomatin

Boelgakov en zijn leeftijdgenoten herinneren zich Jeltsin als een innemende man, die veel zorg besteedde aan zijn medewerkers. Een man met een groot rechtvaardigheidsgevoel. Maar ook als een man met gezag. „Jeltsin schold nooit”, vertelt Boelgakov. „Hij hoefde alleen maar die zware wenkbrauwen van hem op te trekken. Dat was voldoende.”

„Jeltsin was een echte barin”, zegt Viktor Rytvin: een communistische partijbaron met adellijke trekjes. Als directeur van de lokale metallurgische fabriek had Rytvin geregeld contact met het lokale partijhoofd. „En hij dronk als een tempelier. Als je niet kon meedrinken, kon je niet met hem werken.”

Jeltsin had eerder moeten opstappen, zeggen zijn vroegere kennis Viktor Rytvin en zijn vrouw Larisa Rytvina nu. Foto: Konstantin Salomatin

In 1985 benoemde Gorbatsjov Jeltsin tot het hoofd van de communistische partij in Moskou. Het volgende jaar al werd hij lid van het politbureau, de de facto regering van de Sovjet-Unie. Vrijwel meteen begonnen de problemen. Tijdens een zitting van het politbureau gaf Boris Jeltsin ongezouten kritiek op Gorbatsjov en het trage tempo van zijn hervormingen – ongehoord in die tijd. Hoewel de zitting besloten was, lekte Jeltsins kritiek binnen de kortste keren uit – de partijbaas uit Sverdlovsk was in één klap een nationale beroemdheid.

„Jeltsin was een man die er van hield conflicten te scheppen”, zegt directeur Viktor Rytvin. „Dan voelde hij zich als een vis in het water. Maar hij had van tevoren heel goed nagedacht over de gevolgen van zijn acties.”

Gorbatsjov gooide Jeltsin uit het politbureau en zette hem af als Moskouse partijchef. Maar Jeltsin kwam terug. In 1989 werd hij gekozen in het nieuwe Congres voor Volksafgevaardigden en in 1990 in het parlement van de Russische deelrepubliek, waar hij al snel voorzitter van werd. Maar dat was voor hem niet genoeg. In juni 1991 werd hij gekozen tot de eerste president van Rusland, in de eerste vrije verkiezingen in de Russische geschiedenis. De communistische partij had hij toen al demonstratief verlaten.

Toen reactionaire communisten in augustus 1991 een gewapende coup pleegden, was het Boris Jeltsin die voor het parlement op een tank klom om het volk toe te spreken. Op 8 december 1991 tekende Jeltsin met de leiders van Oekraïne en Wit-Rusland de verdragen van Belovezja, waarin werd afgesproken dat de Sovjet-Unie zou worden vervangen door een symbolisch staatsverband dat de Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) werd genoemd. Van dat GOS is sindsdien weinig meer vernomen.

Jeltsin was op dat moment veruit de populairste politicus van het land. Larisa Rytvina, de vrouw van Viktor Rytvin, legt drie vergeelde krantjes op de eettafel. Het zijn drie nummers van Klip, een lokale krant die in 1990 door Rytvina en haar collega’s werd opgericht. In 1990 publiceerde Knip uit de eerste politieke biografie over Jeltsin. Rytvina draait een van de kranten om: „Kijk naar de oplage: meer dan 100.000. De lokale krant uit Sverdlovsk werd gelezen tot in Vladivostok.”

Opvolger Poetin

Een kwart eeuw later is Jeltsin misschien wel de meest gehate politicus van Rusland, alhoewel Gorbatsjov meedingt naar die titel. Het einde van de Sovjet-Unie werd gevolgd door een reeks duizelingwekkende veranderingen die veel Russen zich herinneren als de zwaarste periode van hun leven. Jeltsin schafte de eenpartijstaat af, introduceerde ook persvrijheid en vrije verkiezingen. Maar hij maakte ook van de ene op de andere dag een einde aan de geleide planeconomie. Jeltsins ‘schoktherapie’ resulteerde in een chaotische privatisering van staatseigendommen die vooral verliezers opleverde.

Een hyperinflatie van tientallen procenten per maand reduceerde salarissen en pensioenen tot nul, in de winkel was nog geen fles azijn te krijgen. Een nieuwe klasse van superrijken greep de macht in de economie en het politieke leven. In het Westen blameerde Jeltsin zijn land door stomdronken op openbare gelegenheden te verschijnen.

In 1999 trad de doodzieke Jeltsin voortijdig af. De opvolger die hij had aangewezen, zou zijn reputatie nog verder ondergraven. Volgens Russen is Poetins grootste verdienste dat hij een einde wist te maken aan de macht van de oligarchen en de chaos in het land.

Nooit vergeven

Poetin had geluk. In zijn eerste twee termijnen klom de olieprijs tot boven de honderd dollar per vat en groeide de Russische economie als kool. Tegelijkertijd werd de vrijheid van het Jeltsin-tijdperk langzaam maar zeker teruggedraaid. In het Poetinistische Rusland is er weinig ruimte voor discussie – ook niet als het over de interpretatie van het verleden gaat. De Sovjet-Unie is weer en vogue.

De afgelopen maand bezocht de beroemde Russische regisseur Nikita Michalkov Jekaterinenburg. In zijn vaste rubriek op de Russische televisie uitte hij heftige kritiek op het Jeltsin-Centrum. Volgens Michalkov „vernietigt” het museum „het nationale zelfbewustzijn” van de Russische jeugd.

„Jeltsin wordt in verband gebracht met alles was slecht was in de jaren negentig”, zegt voormalig journaliste Larisa Rytvina. Daarbij vergeten Russen hoeveel ze te danken hebben aan de eerste Russische president. „Jeltsin creëerde enorme mogelijkheden voor zelfontplooiing. Maar de onzekerheid die daarmee gepaard ging, hebben de mensen hem nooit vergeven.”

„Zijn verdienste is dat hij het oude uit de weg heeft geruimd”, vult haar man aan. „Jeltsin was geschapen om te vernietigen. Hij had veel eerder moeten opstappen.”

„Het belangrijkste is dat het allemaal zonder grote oorlog is gebeurd”, zegt Larisa.

„Het had veel slechter gekund”, beaamt haar man. „Het had kunnen zijn zoals in 1917.”