Als de staat de regie kwijt raakt

Aanslag in Berlijn Liever dan op emotie vertrouwen veel Duitsers, inclusief bondskanselier Merkel, op wetten en instituties. Maar wat als die falen? Correspondent Juurd Eijsvoogel ziet de ongerustheid groeien.

Foto Clemens Bilan/AFP

Ook al vóór de aanslag op de kerstmarkt, maandag in Berlijn, was de stemming in Duitsland gedrukt. Je kon er het afgelopen jaar nauwelijks om heen.

Het viel me zondagmiddag weer op, toen de benedenburen de bewoners van ons pand hadden uitgenodigd voor een koffie in kerstsfeer. Ze hadden grote, zelf gevouwen papieren ‘sneeuwvlokken’ opgehangen, een adventsster voor het raam en kerstlampjes op het balkon. Er was koffie, thee, Glühwein of iets sterkers. De eettafel stond vol: chocolade-cranberrytaart, een tulband, rumballen en kerststol natuurlijk – alles zelf gemaakt.

De kinderen renden uitgelaten door het huis. We kennen elkaar, we zeggen je en jij, en we hadden elkaar veel te vertellen. En toch wilde er geen vrolijke kerstsfeer ontstaan.

Want op de een of andere manier kwamen alle gesprekken uit op de onzekere toestand in Duitsland, in Europa, in de wereld. Trump, Poetin, de vluchtelingen en de vraag hoe Duitsland die moet integreren. De nieuwe nationalisten op rechts, de oorlog in Syrië en de vraag of de Europese Unie zal overleven. En volgend najaar Bondsdagverkiezingen.

Politiek verschilde men over alles en nog wat van mening, maar iedereen deelde het gevoel van ongerustheid. En in Duitsland, met zijn duistere geschiedenis, weegt dat nog wat zwaarder dan elders. Wat stond ons volgend jaar allemaal te wachten?

Het onheil diende zich de volgende dag al aan, toen een vrachtauto inreed op de kerstmarkt bij de Gedächtniskirche. Nu was ook Berlijn slachtoffer van een grote terreuraanslag, met zeker twaalf doden en tientallen gewonden.

„We willen niet dat de angst voor het kwaad ons leven verlamt”, probeerde bondskanselier Merkel haar landgenoten dinsdagochtend moed in te praten. „We zullen de kracht vinden voor het leven zoals we dat in Duitsland willen leven: vrij, met elkaar en open.”

De laatste stabiele factor

Maar heeft Merkel zélf nog de kracht, en de geloofwaardigheid, om daarin voor te gaan? Om Duitsland gerust te stellen, te inspireren en bijeen te houden? Vaak is ze dit jaar de laatste stabiele factor in Europa genoemd, nu de Britten de EU willen verlaten, de Franse president Hollande politiek is uitgeteld, en autoritaire en anti-Europese politici overal in opkomst zijn. Maar hoe stabiel en stevig is Merkel, nu zij – vooral door haar vluchtelingenbeleid – in het gepolariseerde Duitsland een fel omstreden figuur is geworden?

Lees het laatste nieuws over de aanslag in Berlijn op ons liveblog

Toen maandagavond een Pakistaanse asielzoeker als verdachte was opgepakt (naar later bleek: ten onrechte), werd meteen een verband gelegd tussen de aanslag en de komst van honderdduizenden vluchtelingen. Door de anti-immigratiepartij AfD natuurlijk. Maar ook door Horst Seehofer, leider van de CSU en premier van Beieren.

Als coalitiepartner van Merkels CDU is hij sinds jaar en dag medeverantwoordelijk voor het regeringsbeleid, dat hij niettemin regelmatig onder vuur neemt. Het bloed van de slachtoffers was dinsdag nog maar nauwelijks van de straat geschrobd, of Seehofer eiste vanuit München al een heroverweging van het complete immigratie- en veiligheidsbeleid.

„Dat zijn we de slachtoffers en de hele bevolking verschuldigd.”

Onkies en misplaatst, vonden velen, en een doorzichtige poging om de concurrentie met de AfD aan te gaan. Maar inmiddels kan niemand er meer omheen dat er nieuwe, grote gebreken in het immigratie- en veiligheidsbeleid aan het licht zijn gekomen. De kritiek richt zich niet meer alleen op Merkels besluit, in september 2015, om de vluchtelingen die vastzaten in Hongarije te laten doorreizen naar Duitsland. Maar ook steeds meer op de chaotische manier waarop de autoriteiten vervolgens met de situatie zijn omgesprongen.

Tekst gaat onder verder:

Policemen look as a concrete barricade is installed near the Brandenburg Gate in Berlin on December 22, 2016.
The Berlin Christmas market that was struck by a deadly truck rampage three days ago will reopened today as the grieving city sought a return to normal life and police hunted for the prime suspect in the attack. / AFP PHOTO / CLEMENS BILAN
Workers place concrete barriers outside the Christmas market at Breitscheid square in Berlin, Germany, December 22, 2016, following an attack by a truck which ploughed through a crowd at the market on Monday night. REUTERS/Hannibal Hanschke TPX IMAGES OF THE DAY
Workers place concrete barriers outside the Christmas market at Breitscheid square in Berlin, Germany, December 22, 2016, exactly where a truck ploughed through a crowd at the market on Monday night. REUTERS/Hannibal Hanschke

Verlies van controle

Wat veel Duitsers in 2015 al diep verontrustte was het gevoel dat Merkel en haar regering geen greep hadden op de situatie. ‘Kontrollverlust’ was de term waarmee het verwijt werd samengevat, verlies van controle. Of men nu wel of niet vond dat de vluchtelingen opgenomen moesten worden, het stuitte op veel onbegrip en woede dat ze niet goed geregistreerd werden, dat het zo moeilijk bleek echte vluchtelingen te onderscheiden van mensen die alleen op zoek waren naar werk en een beter leven. En dat maar zo weinig afgewezen asielzoekers konden worden uitgezet.

Na de aanslag van maandag zijn zulke vragen terug met extra urgentie. Waarom was de Tunesische man die men nu als de dader beschouwt, en wiens asielverzoek dit voorjaar was afgewezen, niet het land uitgezet? Inmiddels is hij vrijdagochtend in Milaan door de Italiaanse politie doodgeschoten, maar waarom kon hij zich de afgelopen maanden vrij door heel Duitsland bewegen? Bij de inlichtingendiensten stond hij nota bene al bekend als potentiële terrorist, en hij werd enkele maanden in de gaten gehouden. Maar om onduidelijke redenen werd de surveillance gestaakt.

En hoe kon het de Duitse autoriteiten zijn ontgaan dat deze Anis Amri, die in 2015 het land in kwam, in Italië al veroordeeld was geweest voor geweldpleging en andere misdrijven? Het lijkt er sterk op dat politie, justitie en de inlichtingendiensten het hebben laten afweten.

Dat maakt het voor Merkel extra pijnlijk. Een omstreden beleid voeren is één ding. Maar een bondskanselier heeft een groter probleem als de staat een hulpeloze indruk wekt, als het gevoel ontstaat dat de veiligheid van de burgers niet meer in goede handen is bij de instituties van de staat.

Datzelfde gevoel ontstond ook na de massale aanrandingen op Oudejaarsnacht in Keulen. Het schandaal van die nacht was ten eerste dat honderden vrouwen in het gedrang bij de Dom en het station in het nauw gedrongen, bestolen, vernederd, betast en/of verkracht werden, door mannen van vooral Noord-Afrikaanse maar ook Midden-Oosterse komaf.

Maar een ander deel van het schandaal was dat de politie toen het erop aankwam machteloos stond, dat justitie vrijwel niemand heeft kunnen veroordelen en dat de politiek de problematiek niet op tijd heeft onderkend. Ook daar was sprake van Kontrollverlust, met als gevolg geschonden vertrouwen in politiek en bestuur – én de media, die pas na dagen over het drama berichtten.

Noodoproepen voor niets

In het pas verschenen boek Die Nacht die Deutschland veränderte van Christian Wiermer en Gerhard Voogt, iste lezen wat er toen allemaal misging. Bezuinigingsbeleid waardoor de politie die avond niet de mankracht kreeg waar ze om had gevraagd. Slechte communicatie tussen politiediensten. Vertwijfelde vrouwen die door agenten aan het lijntje werden gehouden of afgepoeierd. Noodoproepen waar niets mee werd gedaan. De mogelijkheid om versterkingen op te roepen, waarvan de politie geen gebruik maakte.

En dat is nog maar een greep.

Dit alles kwam deels voort uit incompetentie, deels uit politieke correctheid, vertelt co-auteur Wiermer in een café in Berlijn. Zo weet de politie al jaren dat in de Keulse binnenstad een groep Noord-Afrikaanse veelplegers actief is, vooral met diefstal en kleine geweldsdelicten. „Waarom hebben politie en regering niet gezegd: we hebben een probleem met bepaalde bevolkingsgroepen?” Dat het tot massale seksuele aanvallen zou komen kon men niet voorzien, stelt Wiermer, maar men wist wél dat het heel gespannen kon worden.

In januari beloofden de autoriteiten volledige openheid, maar nog altijd zijn er vragen onbeantwoord. Zo was er het mysterieuze telefoontje dat de Keulse politie op 1 januari kreeg van het ministerie van Binnenlandse Zaken van Noordrijn-Westfalen, met de opdracht om het woord ‘verkrachtingen’ uit het verslag van de avond te schrappen. Wiemer:

„Toen dat eenmaal aan het licht kwam, bleken alle telefoongegevens gewist te zijn. Zo is niet meer na te gaan wie die opdracht gaf.”

Beveiligingscamera’s

Duitsland is na die Oudejaarsnacht veranderd, meent Wiermer. „Allerlei wetten en regels zijn aangescherpt – het asielrecht, maar ook het seksuele strafrecht. En in een voor Duitsland ongekend hoog tempo. Van de politie hoor ik: ‘Nu is alles mogelijk: willen we meer agenten, dan krijgen we die’. Dit jaar zullen er op Oudjaarsnacht in Keulen 1.500 agenten zijn, tien eer zoveel als een jaar geleden. En het aantal beveiligingscamera’s is sterk uitgebreid. En het debat over migratie, en bijvoorbeeld het vrouwbeeld van bepaalde bevolkingsgroepen, kan opener gevoerd worden.”

En de bondskanselier, heeft zij er lessen uit getrokken? „Ik denk het wel”, zegt Wiermer. „Er zijn maatregelen genomen, wetten aangepast. En op televisie heeft ze gezegd: ‘Het allerergste was dat de indruk ontstond dat het parool was: we moeten nu verdoezelen wat er gebeurd is. Dat is precies de verkeerde reactie’.”

Of Merkel met haar bedachtzame benadering het vertrouwen kan terugwinnen, blijft de vraag. Ze mag het asielbeleid allang verscherpt hebben, samen met zusterpartij CSU, maar de oproep van diezelfde CSU het beleid verder te verscherpen houdt aan, ook al is de toestroom van asielzoekers dit jaar drastisch afgenomen.

Merkel zelf schuwt harde taal en schijnbaar simpele oplossingen, zoals een bovengrens voor vluchtelingen. Anderen mogen schermen met onhaalbare beloftes en roepen om uitzonderlijke maatregelen, desnoods in strijd met wetten, verdragen, of morele beginselen. Voor Merkel is cruciaal om, juist ook in moeilijke tijden, houvast te zoeken bij de rechtsstaat.

Kwetsbaar

Dat bleek bijvoorbeeld uit haar reactie op de verkiezingsoverwinning van Donald Trump – die ze nauwe samenwerking aanbood, maar wel op voorwaarde dat de nieuwe Amerikaanse president de waarden respecteert die de basis zijn van de Duits-Amerikaanse band: „democratie, vrijheid, respect voor het recht en de menselijke waardigheid – ongeacht herkomst, huidskleur, geloof, geslacht, seksuele oriëntatie of politieke opvattingen”.

Ook in haar reactie op een aanslag van maandag, toonde Merkel dat het recht voorop moet staan. Van haar geen spierballentaal dat het nu oorlog is, dat Duitsland de daders desnoods tot het einde van de wereld zal achtervolgen, de slachtoffers zal wreken. Zelfs zei ze niet dat de aanslag zo hard bestraft zal worden als de wet maar toelaat. Nee, deze daad zal bestraft worden „zo hard als onze wetten verlangen”. Niet meer, niet minder.

Begin deze maand werd Merkel op het partijcongres van de CDU in Essen herkozen tot voorzitter en kandidaat voor een vierde termijn als bondskanselier. Met 89,5 procent van de stemmen; het leek heel wat. Maar ook hier was de stemming bedrukt. In gesprekken met afgevaardigden was het gebrek aan enthousiasme voor nog eens vier jaar Merkel onmiskenbaar. Alleen, er was geen alternatief. Zelf zei ze over haar besluit om nóg eens kandidaat te zijn:

„Jullie móeten, jullie móeten me helpen.”

Het klonk niet zelfverzekerd. Het klonk kwetsbaar.