Rio heeft een kerst zonder boom – en zonder geld

Crisis Brazilië

Verpleegkundigen, agenten, brandweerlieden en leraren in Rio de Janeiro zitten al maanden zonder loon. De deelstaat is feitelijk failliet.

Leandro Souza (28) deelt verkleed als kerstman cadeautjes uit aan zijn buurtkinderen in de sloppenwijk Maré, in Rio de Janeiro. Foto AFP

Bij de ingang van de kerk in het centrum van Rio de Janeiro graait Solange Oliveira-de Noronha (45) in een berg tweedehandskleding. De kleding wordt gedoneerd door rijke inwoners van de strandwijken Ipanema en Copacabana, van de opbrengst koopt de kerk eten voor daklozen en crackverslaafden.

„Ik hoop een mooie blouse te vinden”, mompelt Oliveira terwijl ze gedreven verder zoekt. „En mijn dochter van vijftien heeft een broek nodig. Ik ben blut en hier vind je goede spullen voor weinig geld.”

Oliveira werkt als operatie-assistente bij een ziekenhuis in Niteroi, een voorstad van Rio de Janeiro. Net als honderden van haar collega’s heeft ze al maanden geen loon gekregen. De staat Rio de Janeiro, verantwoordelijk voor de salarissen van het verplegend personeel, kampt met grote geldproblemen en kan al langere tijd geen loon betalen. De situatie wordt bij steeds meer ziekenhuizen in Rio nijpend. Artsen komen niet meer opdagen en schoonmakers die het zat zijn niet betaald te krijgen, laten het afweten. Het nationale nieuws toonde schokkende beelden van patiënten in smerige kamers en van verstopte toiletten vol uitwerpselen.

„Het wordt steeds erger”, zegt Oliveira wanhopig. „We schakelen de bonden in, schreeuwen om hulp bij de overheid, maar er gebeurt niets.”

FInanciële noodtoestand

Ze ging een paar keer de straat op om te protesteren maar veel haalt dat niet uit, vermoedt ze: ook brandweermannen, politieagenten en leerkrachten zitten al maanden zonder geld.

„Soms krijg je een deel, bijvoorbeeld de helft. Een maand erna weer niets”, zegt Carlos Lacerda, politieagent in Rio. „Naar de dertiende maand, de eindejaarsbonus, kunnen we dit jaar waarschijnlijk fluiten.” Zijn laatste volledige maandsalaris van 4500 real (1200 euro) kreeg hij in augustus rond de Olympische Spelen.

„In de avonduren klus ik bij als chauffeur voor Uber. Ik moet geld hebben. Mijn kinderen heb ik van alle sporten gehaald. Onze schuld is inmiddels opgelopen tot 20.000 real (5.500 euro).”

De staat Rio de Janeiro is feitelijk failliet: in juni, vlak voor de Olympische Spelen, werd de financiële noodtoestand afgekondigd. De overheid sprong bij met omgerekend zo’n 830 miljoen euro bij om onder meer zaken als veiligheid rond de Spelen te garanderen. Dat geld is inmiddels op, maar de schuld bij de federale overheid is opgelopen tot bijna 29 miljard.

Corruptieschandaal

Rio, een van de rijkste staten van Brazilië kampt met behalve de ingestorte landelijke economie, met een inflatie van bijna 10 procent en ruim twaalf miljoen werklozen. Daarbij zijn ook de olie-inkomsten enorm gedaald, als gevolg van de wereldwijd ingestorte olieprijs.

„Dit zou het jaar van Rio worden. De Olympische Spelen zouden ons een economische boost geven en ons uit de crisis trekken, was de hoop. Maar het verval is hard en diep”, zegt socioloog en econoom Ignacio Cano die is verbonden aan de Federale Universiteit van Rio de Janeiro.

„De problemen zijn ook op zo veel vlakken tegelijk, dat we de economische impuls van de Spelen alweer vergeten zijn. Er is een economische crisis, een politieke crisis en een morele crisis. We maken de zwaarste tijd in twintig jaar door.”

Want wat ook nog steeds speelt is het grootschalige corruptieschandaal Operatie ‘Lava Jato’ (Wasstraat) rond semistaatsoliebedrijf Petrobas. Tientallen politici en hooggeplaatste functionarissen, zowel landelijk als op het niveau van de deelstaat, zijn hierbij betrokken en zitten vast. In november werd oud-gouverneur Sérgio Cabral (53) van de staat Rio gearresteerd wegens zijn betrokkenheid bij Lava Jato. Hij wordt ook gezien als spil van een omvangrijk crimineel netwerk dat voor meer dan 60.000 euro aan steekpenningen aannam bij grote bouwopdrachten, waaronder de renovatie van voetbaltempel Maracanã. Daar werd op het WK in 2014 onder meer de finale gespeeld.

Dit jaar geen kerstboom

Cabrals exorbitante levensstijl, betaald met het corruptiegeld, zette kwaad bloed bij de Brazilianen. „Corruptie maakt ons land kapot. Rijken worden rijker en Rio is berooid achtergelaten. Er is er niet eens meer geld voor de kerstboom”, klaagt Solange Oliveira. Ze doelt op de jaarlijkse kerstattractie in het Rodrigo de Freitas-meer in het hart van de stad. Sinds bijna twintig jaar wordt daar ieder jaar de grootste drijvende kerstboom ter wereld opgetuigd met drie miljoen versieringen en lichtjes. De attractie geeft de stad en zijn inwoners het ultieme kerstgevoel. Maar Bradesco Seguros, de bank die de boom sponsort, kan het geld niet meer ophoesten. De staat is failliet. En dus komt er dit jaar geen kerstboom.

De kerstboom in 2014:

„Dat geeft aan hoe diep we zijn gezonken”, zegt politieagent Carlos Lacerda. „Zelfs de bevolking een kerstgevoel geven in deze ellendige tijden kan er niet meer van af.”

Grote woede

De economische problemen in Brazilië zijn voorlopig nog niet opgelost.

De door president Temer aangekondigde bezuinigingen en de bevriezing van overheidsuitgaven voor een periode van twintig jaar hebben bij de bevolking grote woede gewekt. De Brazilianen zien het liefst dat zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven.

Nors rommelt Solange Oliveira nog wat tussen de oude kleding, maar er zit niets bij voor haar en haar dochter. „Ik wacht wel tot mijn salaris komt”, zegt ze.

„De overheid moet snel over de brug komen, anders loopt dit helemaal uit hand. We zijn wanhopig.”