Kan Trump het klimaatbeleid van Obama terugdraaien?

Obama’s erfenis Obama besloot dinsdag het boren naar olie in het poolgebied te verbieden. Op de valreep, voordat klimaatontkenner Trump het overneemt.

Zal president Barack Obama de komende jaren zijn milieu- en klimaaterfenis in rook zien opgaan? Als het aan zijn opvolger Donald Trump ligt, waarschijnlijk wel. Trump, die zijn twijfel heeft over klimaatverandering, wil in zijn eerste honderd dagen een einde maken aan alle ‘restricties op de productie van Amerikaanse energie die banen elimineren’. Welke energie? Niet de zonne- en windenergie waar Obama groot op heeft ingezet. Trump wil ruimte geven aan olie en gas uit de Amerikaanse schalievelden en aan iets wat hij „clean coal” noemt – schone kolen, wat hij daar dan ook precies mee bedoelt.

Op de valreep heeft Obama dinsdag nog een besluit genomen waarmee hij Trumps plannen voor fossiele brandstoffen flink kan dwarsbomen. Een obscure wet uit 1953 bood Obama de mogelijkheid om olie- en gasboringen voor de noordkust van Alaska en het noordelijke deel van de Amerikaanse oostkust te verbieden.

De nieuwe regering zal vrijwel zeker proberen dit besluit en vele andere terug te draaien. Niet voor niets koos hij Rick Perry als minister van Energie en Scott Pruitt als hoofd van het milieuagentschap EPA. De eerste stelde in 2011, toen hij in de race was om de Republikeinse presidentskandidaat te worden, voor het ministerie waar hij leiding aan gaat geven af te schaffen, omdat daar toch vooral overbodige restricties voor het Amerikaanse energiebeleid werden bedacht. De tweede heeft als openbaar aanklager in Oklahoma voortdurend geprocedeerd tegen het milieubeleid dat Obama rechtstreeks via het EPA uitvoerde.

President omzeilde het Congres

Obama kreeg de afgelopen jaren veel kritiek omdat hij zijn maatregelen om milieu en klimaat te beschermen nam zonder het Congres. De president verdedigde zich door te stellen dat hij geen keuze had, omdat de Republikeinen bij voorbaat alle wetgeving op dit gebied afwezen. Obama maakte gebruik van bestaande wetten en rekte die tot het uiterste op om het Congres te omzeilen.

Belangrijk daarbij was de uitspraak van het Hooggerechtshof dat kooldioxide de lucht vervuilt en dus onder de Clean Air Act valt. Dat betekende, zei Obama, dat de regering niet anders kon dan de ongebreidelde uitstoot van broeikasgassen bestrijden. Zo legde Obama bijvoorbeeld de auto-industrie en kolencentrales aan banden.

Een andere stevige onderbouwing van zijn milieubeleid vormde de berekening van de maatschappelijke kosten van kooldioxide – die zijn geschat op 36 dollar per ton. Een federale rechtbank noemde die berekening overtuigend en dus kon de regering de industrie dwingen producten energiezuiniger te maken. Want als de maatschappelijke schade duurder is dan de kosten voor de industrie om die schade te voorkomen, mocht de president handelen.

Zelfs het klimaatakkoord van Parijs kon Obama in november ratificeren zonder dat het Congres zich erover kon uitspreken. De VS onderhandelden net zo lang, tot alles in het akkoord slechts een uitwerking was van het internationale Klimaatverdrag uit 1992, dat nog was geratificeerd door de Republikein George Bush sr.

Eigenmachtig optreden

Critici vragen zich af of Obama’s aanpak uiteindelijk niet verkeerd zal uitwerken. Zijn de maatregelen wel houdbaar, of kunnen ze door de nieuwe regering gemakkelijk worden afgeschaft? Als Obama een maand voor zijn aftreden eigenmachtig zoiets groots kan beslissen als een verbod op olie- en gasboringen in het arctisch gebied, kan Trump daar toch met hetzelfde gemak een streep door halen?

Tekst gaat verder na de video:

Maar zo simpel is het niet. Neem bijvoorbeeld het akkoord van Parijs. Nu de VS het hebben geratificeerd, kunnen ze er pas over drie jaar uitstappen. En daarna duurt het nog een jaar voor dat ook een feit is. Zo is het nu eenmaal in het akkoord zelf vastgelegd. Slimme Republikeinen hebben al bedacht dat de VS dan misschien maar uit het Klimaatverdrag van 1992 moeten stappen, want daarvoor gelden niet dit soort restricties. Maar dat zou een grote stap zijn, waarvoor het Congres waarschijnlijk toestemming moet geven.

Ook menige EPA-regel kan wel eens taaier zijn dan veel Republikeinen denken. Besluiten – ook om ze ongedaan te maken – moeten schriftelijk worden aangekondigd. Tegenstanders krijgen de tijd commentaar te geven. Dat moet vervolgens worden gepubliceerd en beoordeeld. Tegen de uitslag kan via de rechter beroep worden aangetekend. Dat neemt in veel gevallen jaren in beslag. In de tussentijd kunnen maatschappelijke organisaties en belanghebbenden eisen dat de regering uitvoering geeft aan de besluiten.

„We zijn bereid om alles uit de kast te halen” om het milieu te beschermen, zei David Goldston van de Natural Resources Defense Council onlangs.

Machteloos

Toch staat ook Trump niet machteloos. In 1996 werd bijvoorbeeld de Congressional Review Act aangenomen. Die biedt de mogelijkheid om recente overheidsbesluiten (waarschijnlijk alles na 1 mei van dit jaar) met een eenvoudige meerderheid in het Congres ongedaan te maken.

Volgens Gina McCarthy, het huidige hoofd van het EPA, kunnen milieumaatregelen alleen worden afgeschaft als dat wetenschappelijk verantwoord is. Dat zal niet meevallen, zei ze in een interview met The Financial Times.

„Ze zullen moeten aantonen waarom de klimaatwetenschap niet overtuigend is en terug moeten naar het Hooggerechtshof, om uit te leggen waarom de besluiten die we hebben genomen niet langer kloppen. Die last zou ik niet graag dragen.”

Of Trump dat ook zo voelt, is wel de vraag. Hij wilde van de leiding van het ministerie van Energie precies weten wie er met klimaatverandering bezig is geweest. En bij Buitenlandse Zaken vroeg hij naar medewerkers die klimaatconferenties hebben bezocht. Het lijkt erop dat hij af wil van lastpakken. Dan kan hij, als hij de bestaande maatregelen niet kan afschaffen, in ieder geval zo goed mogen obstructie plegen.