Geef je familie nog één kans

Relaties Hoe vier je goed Kerstmis met je familie? In deze tijd van echtscheidingen en druk-druk-druk voelt het voor veel mensen als een onhaalbare verplichting.

De eerste mensen met kerstproblemen bellen eind augustus al, zegt familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt. Die zijn in juli begonnen met plannen maken – wie gaat wanneer naar wie – en ze komen er niet uit. Dan nemen ze contact met haar op. Soms huilend. Een volwassen vrouw, bijvoorbeeld, die niet naar moeder wil als de kinderen van moeders nieuwe man daar ook zijn. Of die van haar vader te horen krijgt: als je naar je moeder gaat, hoef je bij mij niet te komen.

„En met Kerst”, zegt Van den Eerenbeemt, „zingt iedereen maar over vrede en liefde. Het kerstfeest is een samenballing van emoties. Mensen hebben een soort heimwee naar Kerstmis zoals het zou moeten zijn: een ideale familie die bij elkaar is – zelfs al is dat nooit zo geweest.”

Dat gevoel lijkt amper te veranderen. Vooral mensen met thuiswonende kinderen hechten nog steeds aan een traditionele familiekerst, zegt familiesocioloog Ruben van Gaalen van de Universiteit van Amsterdam. „Zodra mensen zelf een gezin hebben, vinden ze het belangrijk om de banden met hun eigen ouders aan te halen.”

Van den Eerenbeemt vindt dat ook goed: „Je viert eigenlijk je familie met Kerst.” Dat is natuurlijk niet voorbehouden aan de christelijke cultuur. „Een student van mij, een moslima, zei tegen me: wat jullie met Kerst hebben, hebben wij met het Suikerfeest. Maar je familieleden zijn hoe dan ook de onvervangbaren. De getuigen van je leven.” Met hen moet het dus mooi zijn. En in deze tijd van echtscheidingen en druk-druk-druk voelt dat voor veel mensen als een onhaalbare verplichting.

Twijfel je wat je eigenlijk wilt doen met Kerst? De NRC-kerstbeslisboom biedt hulp

Familierelaties zijn keuzerelaties

Maar als de Vlaamse psychiater en cultuurcriticus Dirk de Wachter dat hoort, zegt hij direct dat hij het woord verplichting te negatief vindt.

„Het is mooi dat er rituelen bestaan, gewoontes waarin families samenkomen, geschenkjes en nieuwtjes uitwisselen en aangenaam tafelen. Laten we dat koesteren. En dat kan ook worden gebruikt om de dingen die het afgelopen jaar zijn blijven liggen een beetje glad te strijken.”

Niet dat hij Kerstmis alleen maar positief ziet. „Ik vind er twee dingen lastig aan. Ten eerste dat het zo gecommercialiseerd wordt. Alle tijdschriften pakken in deze tijd uit met onwaarschijnlijk luxe producten. Zo wordt Kerst een overcommerciële kapitalistische bedoening.”

En ten tweede: „Als iemand geen goed contact met zijn familie heeft, zijn deze dagen de hel. In mijn praktijk spreek ik mensen die hopen dat het allemaal vlug gepasseerd is, die zich nog meer alleen voelen dan anders.”

Familierelaties, zegt ook Van Gaalen, zijn de afgelopen vijftig jaar nu eenmaal steeds meer „keuzerelaties” geworden. „Vergelijkbaar met vriendschappen. De nadruk ligt meer op wat mensen willen, in plaats van hoe het hoort.”

Daardoor kunnen mensen misschien gemakkelijker buiten de boot vallen. Dat komt ook, zegt Van Gaalen, doordat mensen tegenwoordig minder kinderen krijgen.

„Mijn eigen ouders hadden aan de ene kant tien en aan de andere kant twaalf broers en zussen. Als je er tegenwoordig twee of drie hebt, zijn de gevolgen dus groter als er in de relatie met een van hen iets niet goed zit.”

Verder kan het toegenomen aantal echtscheidingen de familiekersttraditie bemoeilijken. In sommige families komen die vaker voor dan in andere, zegt Van Gaalen: „Vaak hebben meerdere generaties ermee te maken.” Voor families met veel scheidingen is het extra complex om een harmonieuze familiekerst georganiseerd te krijgen.

‘Eert uw vader en moeder’

Tegen mensen die klagen dat ze alwéér naar hun ouders moeten (al dan niet nog bij elkaar), wil Van Gaalen nog wel zeggen dat ouders over het algemeen meer verplichtingen naar hun kinderen voelen dan andersom. „Ik denk dat ouders veel meer ellende van hun kinderen aankunnen dan kinderen van hun ouders.”

Hoe komt dat? „Tja, misschien is dat biologie, misschien komt het doordat zij hun kinderen later nog nodig denken te hebben, of misschien komt het doordat zij zelf nog zijn opgegroeid in een poel van verplichtingen. Maar in de gevallen waarin dertigers weer bij hun ouders gaan wonen, bijvoorbeeld, is dat bijna altijd omdat die kinderen hulp nodig hebben. Omdat ze hun relatie of baan zijn verloren. Het zijn niet de ouders die dan hulpbehoevend zijn.”

Van De Wachter mogen kinderen zich juist wel meer over de ouders ontfermen: „Misschien is het Vlaams, maar ‘eert uw vader en uw moeder’ vind ik zeker met Kerstmis niet zo’n slecht principe – ja, ik hoor dat ik nu klink als een pastoor. In onze cultuur zijn we bevrijd van de dwang van het religieuze, maar we kunnen wel de schoonheid van tradities in stand houden.”

Niet ten koste van alles, natuurlijk: „Ik heb liever dat we duidelijk weten met wie we niet meer overeenkomen, dan dat we in verregaande hypocrisie aan tafel zitten, zoals één of twee generaties geleden. Ik moet dan altijd aan de film Festen denken, waar mensen doen of alles goed loopt, terwijl de ergste conflicten en trauma’s onder tafel blijven. Als het echt zo vreselijk is met uw familie, vier Kerstmis dan met de mensen die u wel koestert.”