Merkel wacht zware test na aanslag

Analyse In het verkiezingsjaar 2017 zet de aanslag op een kerstmarkt, maandag in Berlijn, bondskanselier Merkel verder onder druk.

Onderzoek, dinsdag, aan de truck die werd gebruikt bij de aanslag in Berlijn. Foto Tobias Schwarz/AFP

De Duitse politiek, bondskanselier Merkel voorop, staat nu voor een grote test. Maandagavond is Berlijn in het hart getroffen door een terreuraanslag. Zeker twaalf mensen kwamen  om het leven, 48 raakten gewond. Hoe kunnen de leiders van het land ervoor zorgen dat de burgers het vertrouwen in de politiek, en in de beschermende rol van de staat, niet verliezen?

Ook de Duitse samenleving als geheel wordt op de proef gesteld. Toen Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk afgelopen jaren doelwit waren van grote aanslagen, kwam dat daar weliswaar heel hard aan – maar de bevolking had door eerdere aanslagen een zeker incasseringsvermogen opgebouwd. Duitsland  is in de recente geschiedenis zo’n grote aanslag van de radicale islam bespaard gebleven. Of radicalisering bij deze aanslag een rol speelt, is overigens nog niet bewezen.

Zullen angst, verdeeldheid of politiek extremisme de Duitsers nu in hun greep krijgen? Of beschikken ze over voldoende psychologische weerbaarheid om te voorkomen dat deze harde slag het land uit balans brengt? Merkel waarschuwde de Duitsers dinsdag zich niet door angst te laten verlammen.

Gedenkteken voor vrede

De vrachtauto die om even over acht inreed op de kerstmarkt rond de Gedächtniskirche, trof de Duitsers op een heel gevoelige plek. Het is een van de populairste kerstmarkten van Berlijn, in het hart van het westelijke deel van Berlijn. En bovendien: aan de voet van een in de Tweede Wereldoorlog verwoeste kerk, waarvan alleen de gehavende toren overeind was gebleven. Een herkenningsteken van Berlijn, en gedenkteken tegen oorlog en verwoesting, en voor vrede.

Uitgerekend daar denderde de truck de mensenmassa in. In luttele ogenblikken voltrok zich tussen de kerstbomen, feestverlichting en kraampjes met hapjes, drankjes en kerstspulletjes een bloedig drama.

Omdat deze plek zo bijzonder is, heeft hij een extra symbolische lading. Maar tegelijk heeft het drama een alledaagse herkenbaarheid voor veel Duitsers, juist omdat kerstmarkten zo gewoon zijn en overal in het land worden gehouden. Duitsers zijn er dol op en bijna iedereen kan zich dus voorstellen dat hij daar zelf rondliep. Zoals Frankrijk uitgerekend op de nationale feestdag, 14 juli, het slachtoffer werd van terreur, zo is in Duitsland nu de kersttijd door de aanval overschaduwd.

Een 360-gradenfoto van de Breitscheidplatz tijdens de kerstmarkt van 2014:

De Duitse autoriteiten hebben vaak  gewaarschuwd dat ook Duitsland doelwit is. Diverse aanslagen konden worden voorkomen of mislukten. In juli ging een minderjarige, vermoedelijk geradicaliseerde asielzoeker uit Afghanistan in een trein bij Würzburg met een bijl passagiers te lijf, vier raakten zwaar gewond. Kort daarna bracht een Syrische vluchteling in Ansbach een rugzak tot ontploffing, waarbij vijftien mensen gewond raakten en hijzelf omkwam. De man had contacten met IS.

Netelige positie

Twee uur na de aanslag werd maandagavond nabij de rampplek een ook de vermoedelijk Pakistaanse vluchteling  opgepakt. Hij  werd er van verdacht  de  bestuurder te zijn geweest van de vrachtwagen. Nog geen etmaal later, op dinsdag, liet de politie de man weer vrij: hij is geen verdachte meer.

De reacties die loskwamen tussen  arrestatie en vrijlating illustreren hoe explosief de aanslag  politiek gezien kan  uitpakken voor Merkel. Het   bericht over de vermeende vluchtelingenachtergrond van de dader bracht haar aanvankelijk meteen in een extra netelige positie.

Merkels vluchtelingenbeleid heeft haar voor rechts Europa tot een fel omstreden politieke figuur gemaakt. De sterke opkomst  van de anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland (AfD) hangt nauw samen met de weerzin tegen haar besluit in 2015 om grote aantallen vluchtelingen toe te laten.  Het gevoel dat Duitsland op dat moment  zijn greep op de vluchtelingencrisis verloor, wordt Merkel persoonlijk verweten.

Die verwijten komen steeds terug zodra   vluchtelingen slecht in het nieuws komen.  – door (pogingen tot) aanslagen of door andere vormen van geweld. Zoals met de jonge vluchteling in Freiburg die ervan wordt verdacht een studente verkracht en vermoord te hebben. Of na  de massale aanrandingen in Keulen met Oudjaar.

Ook al hebben Merkel en haar regering het vluchtelingenbeleid allang aangescherpt, en ook al is het aantal asielzoekers dat naar Duitsland komt dit jaar sterk gedaald: keer op keer wordt Merkel op dit thema in het defensief gedrongen.

Potentieel verkiezingsthema

Daarbij zijn er  komend jaar  verkiezingen. In de uren voordat de Pakistaanse man werd vrijgelaten, zei Merkel dan ook dat  „het weerzinwekkend is”. als de dader inderdaad een vluchteling zou blijken,

Terwijl de meeste partijen het hoofd koel houden, had  de AfD weinig terughoudendheid. Marcus Pretzel, AfD-leider in Noordrijn-Westfalenen partner van voorzitter Frauke Petry, twitterde: „Wanneer slaat de Duitse rechtsstaat terug? Wanneer houdt deze vervloekte huichelarij eindelijk op? Het zijn Merkels doden! #Nice #Berlijn.”