Recht & Onrecht

In traditionele politiek galmen alleen oude verhalen na

Waarom pakt het ene verhaal je vast en blijft het andere bij een opsomming van oude waarden? In de gedragscolumn schrijft Bert Pol over de kunst verhalen te vertellen die ‘pakken en plakken’.

“Mensen hunkeren naar een nieuw verhaal” zegt Rutger Bregman zaterdag in een interview in de Volkskrant over de Haagse politiek. Daar ben ik het mee eens. Maar wat moet ik me bij ‘verhaal’ voorstellen. Bregman heeft het over een basisinkomen, Buurtzorg, werk en welvaart.

Denkt hij aan fictie, een verhaal met personages, een verhaallijn en een plot? Een hoofdpersoon die een doel moet zien te bereiken en daarin tegengewerkt wordt door een antagonist? Of  denkt hij meer aan een vertoog? Ik vermoed dat laatste, want bij een verhaal over het basisinkomen kan ik me weinig voorstellen. Maar hoeveel mensen laten zich meeslepen door een vertoog? Een vertoog zal aan het overgrote deel van het publiek voorbij gaan: het pakt niet en het plakt niet.

Een verhaal grijpt je

Naar de werking van verhalen is veel onderzoek gedaan. Een verhaal je kan meeslepen. Je wordt een verhaal ingezogen zodra je je identificeert met de hoofdpersoon en met hem of haar meeleeft. Eenmaal gegrepen, wil je er niet meer uit, niet terug naar je dagelijkse realiteit. Dat is de kracht van verhalen, die ook succesvol ingezet zijn in onder andere de bestrijding van aids en het bespreekbaar maken van alcoholmisbruik.

Trump, Le Pen en Wilders hebben zo’n verhaal, denk ik. Farage had er een. Het is het verhaal van de strijd tegen arrogante machthebbers. Een strijd die medestanders aantrekt, verbindt en een doel om voor te vechten geeft: ‘We zullen de bad guys overwinnen.’ Trump maakte dat heel concreet en expliciet: Hillary Clinton moest achter de tralies.

Wat stelt de traditionele politiek daar tegenover? Geen verhaal, maar thema’s, feiten. Geen hoger doel om voor te strijden. Ik heb het althans nog niet gehoord. Wel de nagalm van oude verhalen: zorg voor elkaar, redelijkheid, de vrijheid van het individu.

Nieuwe grote verhalen

Stuk voor stuk sterke waarden, maar met de voorvechters ervan en de strijd die daarvoor in de vorige eeuw gestreden werd, identificeren veel mensen zich nu niet meer. Ze zijn, zij het ten onrechte, te vanzelfsprekend geworden.

De tijd van Grote Verhalen is voorbij, stelde Lyotard in 1979 in La condition postmoderne. Het vooruitgangsdenken van de Verlichting, het marxisme en emancipatie. Maar er lijkt een nieuwe tijd met Nieuwe Grote Verhalen aangebroken. Wie daar effectief weerwerk tegen wil bieden, zal met iets anders moeten komen dan een vertoog over thema’s, vrees ik.  Thema’s moeten tot leven worden gebracht in een verhaal dat pakt en plakt. Dat verbeeldt waar je voor staat, waarvoor je wil strijden. En waarom dat een strijd waard is.

Bert Pol is verbonden aan de afdeling Communicatiewetenschap van de Universiteit Twente en vennoot van Tabula Rasa Den Haag. De Gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door gedragswetenschappers.

    • Bert Pol